Con ÇÜ©ng hånh phúc

HÀu nhÜ m†i n‡ l¿c cûa con ngÜ©i ÇŠu nh¡m vào møc Çích tìm ki‰m m¶t Ç©i sÓng hånh phúc. NhÜng thº hÕi mÃy ai Çã thành công trong mÜu cÀu tåo d¿ng m¶t nŠn hånh phúc Çích th¿c. NhiŠu ngÜ©i càng cÓ g¡ng truy tÀm hånh phúc thì nó låi càng trª nên xa v©i ÇÓi v§i h†, trong khi nhiŠu ngÜ©i khác Çã n¡m s¤n hånh phúc trong tay nhÜng låi thä mÒi b¡t bóng Ç‹ rÒi cuÓi cùng hånh phúc cÛng vu¶t khÕi tÀm tay.

S¿ thÆt, hånh phúc không hoàn toàn tùy thu¶c nÖi tiŠn tài, danh v†ng mà con ngÜ©i Çã phí sÙc Çåt cho b¢ng ÇÜ®c. Th¿c t‰ chÙng minh, l¡m ngÜ©i Çã lên ljn t¶t ÇÌnh cûa danh v†ng hay Çã thành công trong viŒc tåo lÆp m¶t gia sän to l§n, nhÜng vÅn sÓng m¶t Ç©i sÓng bÃt an, vô vÎ. Hånh-phúc Çâu phäi xa v©i v§i chúng ta ljn th‰, chÌ cÀn hܧng tâm vŠ v§i chû th‹ Ç‹ khai thác m¶t nguÒn hånh phúc bÃt tÆn Çang s¤n sàng ch© Ç®i ª n¶i gi§i mà chúng ta lãng quên Ç‹ chåy theo ngoåi cänh.

MuÓn khai thác nguÒn hånh phúc n¶i tåi Çó chúng ta phäi bi‰t m¶t sÓ nguyên t¡c cæn bän khä dï tåo ÇiŠu kiŒn tÃt y‰u cho m¶t Ç©i sÓng an lành. Nh»ng y‰u tÓ tiên quy‰t Çó là gì ?

1- Ki‹m soát n¶i tâm: Tâm hÒn cûa con ngÜ©i có khä næng chi phÓi th‹ xác. Vì th‰, tâm chÃp chÙa nh»ng niŒm bÃt thiŒn thì thÆt là m¶t ÇiŠu Çåih†a, l¡m khi có th‹ gi‰t ch‰t cä m¶t Ç©i ngÜ©i. NgÜ®c låi, n‰u an trø trong Chánh-niŒm, Chánh tinh tÃn, Chánh tÜ duy... thì tâm có khä næng Çem låi cho chúng ta m¶t Ç©i sÓng hånh phúc, lành månh.

Không nên Ç‹ cho trí phán Çoán cûa chúng ta mang nhiŠu thành ki‰n, cÓ chÃp. HÀu h‰t nh»ng phán Çoán hay quy‰t ÇÎnh trong lúc b¿c tÙc hay khi hÙng khªi bÒng b¶t së làm cho chúng ta ân hÆn vŠ sau. Phäi gi» tâm bình tïnh và suy xét kÏ càng thì phán Çoán m§i không thiên lŒch.

ñÙc PhÆt dåy: "Không m¶t kÈ thù nào nguy hi‹m cho con b¢ng tâm døc v†ng, lòng oán thù và tính ganh tÎ... cûa con". ThÆt vÆy, chÌ khi nào tâm ÇÜ®c rèn luyŒn và phát tri‹n theo Çúng chánh Çåo thì m§i Çem låi l®i ích cho mình và tha nhân.

Tâm trÀm l¥ng không có nghïa là y‰u mŠm, tiêu c¿c. Thái Ƕ trÀm tïnh cûa m¶t ngÜ©i chÙng tÕ h† là tri thÙc. Vì khi g¥p m¶t hoàn cänh cam go, nan giäi mà vÅn không lo âu bÓi rÓi thì thÆt không phäi dÍ. S¿ trÀm l¥ng Çó h£n có m¶t sÙc månh vô song mà bÃt kÿ trong m†i hoàn cänh cÛng không th‹ lay chuyÍn ÇÜ®c. ñó là ÇiŠu kiŒn tiên quy‰t cho m¶t Ç©i sÓng hånh phúc, Çúng nhÜ m¶t danh ngôn Pháp Çã nói: "S¿ yên l¥ng và bình an cûa tâm hÒn ng†t ngào hÖn các låc thú".

2- Hành Ƕng sáng suÓt: ÇiŠu quan tr†ng không phäi là tiŠn tài, sÙc l¿c, h†c vÃn, tài næng mà chính là bi‰t cách xº døng, và xº døng Çúng lúc, Çúng ch‡ nh»ng khä næng Çó Ç‹ Çem låi hånh phúc cho mình và ÇÒng loåi. Vì n‰u dùng sai nh»ng khä næng s¤n có cûa mình thì chÌ làm cho mình thêm sa dža.

Chúng ta phäi dÛng cäm Ç‹ bi‰t cái nhu nhÜ®c cûa mình, phäi can Çäm Ç‹ bi‰t ch‡ hèn nhát cûa mình, phäi bÃt khuÃt khi thÃt båi và khiêm nhÜ©ng khi chi‰n th¡ng. Phäi luôn luôn giác tÌnh, sáng suÓt Ç‹ không có nh»ng hành Ƕng ngông cuÒng, mù quáng.

NhiŠu ngÜ©i b‡ng nhiên phát tài, ho¥c thØa hܪng m¶t gia sän to l§n cûa cha mË Ç‹ låi nhÜng h† không bi‰t gìn gi», phát tri‹n ho¥c xº døng th‰ nào cho h®p lš, và vì th‰ ch£ng bao lâu gia tài bÎ tiêu pha hoang phí cho ljn khi kiŒt tÆn. ThÜ©ng nh»ng cûa cäi không do mÒ hôi nܧc m¡t cûa mình tåo ra thì không có giá trÎ Çích th¿c. Phäi bi‰t xº døng tài sän Çúng mÙc cho mình và Çôi khi vì l®i ích cûa kÈ khác.

CÛng nhÜ tài sän, sÙc månh, h†c l¿c, tài næng phäi ÇÜ®c xº døng Çúng ch‡, Çúng lúc th‰ nào Ç‹ ÇÜ®c l®i ích cho mình và tha nhân.

3- Cäi ti‰n chính mình cho thích Ùng v§i hoàn cänh: Chúng ta Çang sÓng trong m¶t th‰ gi§i luôn luôn bÎ bi‰n Ç°i, nhÜng ít ai nhÆn chân ra ÇÜ®c th¿c trång Çó. Chúng ta không nên cÓ chÃp vào truyŠn thÓng, tÆp tøc hay tín ngÜ«ng ÇÜ®c truyŠn låi tØ các bÆc tiŠn nhân chÌ vì nghï r¢ng: "XÜa bày nay làm". N‰u m†i ngÜ©i ÇŠu có óc thi‹n cÆn nhÜ th‰ thì làm th‰ nào xã h¶i có th‹ ti‰n hóa ÇÜ®c. Có nhiŠu truyŠn thÓng tØ ngàn xÜa Ç‹ låi mà không l‡i th©i vì luôn luôn thích Ùng v§i xã h¶i m§i. NhÜng không phäi vì th‰ mà các bÆc phø huynh câu nŒ và b¡t con mình gi» Çúng m†i tÆp tøc c° truyŠn. Hãy Ç‹ cho th‰ hŒ hÆu lai theo kÎp Çà ti‰n hóa cûa xã h¶i miÍn là không quá lÓ Ç‰n vÜ®t qua khÕi gi§i hån luân lš cæn bän. NhÜ th‰ chúng ta nên tránh m¶t cu¶c xung Ƕt gi»a hai c¿c Çoan cûa nhóm ngÜ©i bäo thû và duy tân. Vì cä hai ÇŠu là chܧng ngåi vÆt cho m¶t s¿ ti‰n hóa trung dung tÃt y‰u cûa xã h¶i con ngÜ©i.

Ti‰n b¶ trung dung tÙc là phäi chÃp nhÆn m¶t sÓ truyŠn thÓng chân chính làm nŠn täng hay làm y‰u tÓ hܧng dÅn cho m†i trào lÜu ti‰n hóa cûa xã h¶i. Có nhÜ th‰ thì xã h¶i cûa chúng ta m§i không bÎ cÙng džng mà cÛng không ti‰n quá nhanh ljn Ƕ sa chân vào hÓ th£m.

M‡i ngÜ©i là m¶t phÀn tº tåo thành xã h¶i, nên phäi chÎu m¶t phÀn trách nhiŒm vŠ nh»ng thæng trÀm, tÃn thÓi cûa xã h¶i trong Çó mình Çang sÓng. Chúng ta phäi t¿ hÕi là Çã làm ÇÜ®c gì Ç‹ Çóng góp vào trÆt t¿ ti‰n hóa cûa nhân loåi. ñó chính là y‰u tÓ nung Çúc tinh thÀn sáng tåo thay vì t¿ mãn v§i nh»ng gì Çã có.

M¥t khác, ai cÛng hi‹u r¢ng "bá nhân bá tánh" nên chúng ta không th‹ sºa Ç°i m†i ngÜ©i cho h®p v§i š mình, låi càng không th‹ san b¢ng m†i chông gai hi‹m trª Ç‹ bܧc nh»ng bܧc thÆt êm ái trên ÇÜ©ng Ç©i. Ai ra khÕi mà không mong tr©i yên bi‹n l¥ng, nhÜng tÓt hÖn h‰t là h† nên luyŒn tÆp m†i khä næng thích Ùng hÀu ÇÓi phó v§i phong ba bão táp xäy ljn bÃt cÙ khi nào. NgÜ©i muÓn bܧc nh»ng bܧc êm ÇŠm trên ÇÜ©ng Çày chông gai phäi mang vào chân m¶t Çôi giày an toàn; cÛng th‰ muÓn có ÇÜ®c m¶t Ç©i sÓng an vui t¿ tåi phäi bi‰t cách ch‰ ng¿ løc cæn Ç‹ s£n sàng ÇÓi phó và thích Ùng v§i m†i hoàn cänh mà không bÎ lôi cuÓn hay vܧng m¡c.

4- Khiêm nhÜ©ng: NgÜ©i trí thÙc lÃy khiêm tÓn Ç‹ Ço cái sª tri và cái sª bÃt tri cûa mình, nh© th‰ h† bi‰t ÇÜ®c ch‡ khi‰m khuy‰t Ç‹ b° túc và ki‰n thÙc cûa h† luôn luôn ÇÜ®c mª r¶ng. T¿ mãn là m¶t trª ngåi l§n lao trong viŒc t¿ rèn luyŒn bän thân.

Chính ñÙc PhÆt Çã làm cho m†i ngÜ©i ngåc nhiên và kính phøc khi Ngài tØ bÕ vÜÖng quyŠn cûa mình Ç‹ sÓng m¶t n‰p sÓng tØ tÓn; và khi Ngài trª thành bÆc thánh nhân Ngài vÅn không bao gi© t¿ xÜng là giáo chû. Giáo huÃn cûa Ngài không bao gi© có vÈ t¿ Ç¡c, t¿ phø.

Nh© khiêm nhÜ©ng ta không nh»ng h†c ÇÜ®c nh»ng ÇiŠu hay lë ÇËp ª ngÜ©i mà còn không bÎ ngÜ©i ganh tÎ, tÆt ÇÓ.

M¶t ngÜ©i tài cao nhÜ Hàn Tín thÆt hi‰m có, nhÜng vì tính t¿ cao t¿ Çåi nên phäi hÙng chÎu m¶t hÆu quä thäm khÓc vŠ sau. Trái låi, TrÜÖng LÜÖng tuy tài cao mà khiêm tÓn nên luôn luôn ÇÜ®c quí tr†ng và nh© th‰ ôngÇã sÓng m¶t Ç©i sÓng thÆt thanh nhàn an låc.

5- Ti‰t kiŒm thì gi©: Thì gi© quä là quí báu hÖn cä vàng ng†c, vì m¶t ngày ta chÌ có 24 ti‰ng ÇÒng hÒ chÙ không th‹ mua thêm ÇÜ®c m¶t giây m¶t phút dù v§i bÃt cÙ giá nào. M¶t Ç©i ngÜ©i thÆt quá ng¡n ngûi Ç‹ cho ta có th‹ hoàn thành ÇÜ®c lš tܪng cûa mình. Các nhà h†c giä khi ljn tu°i vŠ chiŠu vÅn còn cäm thÃy chÜa h†c hÕi ÇÜ®c bao nhiêu. Nên h† ܧc sao cho ngày tháng dài ra Ç‹ cho thêm thì gi© h†c hÕi nghiên cÙu. NhÜng trái låi, nhiŠu ngÜ©i Çã không sÓng tr†n vËn 24 ti‰ng ÇÒng hÒ m¶t ngày Ç‹ làm nh»ng viŒc Çáng làm. H† tiêu pha thì gi© trong nh»ng câu chuyŒn ngÒi lê Çôi mách ho¥c lo âu cho tÜÖng lai, hÓi ti‰c quá khÙ mà không bi‰t r¢ng mình Çã Çánh mÃt giây phút quí báu nhÃt là hiŒn tåi -- giây phút ng¡n ngûi mà ta th¿c s¿ hiŒn h»u trong cu¶c Ç©i -- cho ljn khi giây phút quí báu Çó vÜ®t khÕi tÀm tay rÒi m§i than van hÓi ti‰c. N‰u bÃt cÙ m¶t giây phút hiŒn tåi nào cÛng ÇÜ®c xº døng h®p lš thì quá khÙ có gì Çáng nuÓi ti‰c và tÜÖng lai ch¡c ch¡n phäi tÜÖi ÇËp huy hoàng. Tiêu phí thì gi© không nh»ng làm håi chính mình mà Çôi khi còn làm mÃt thì gi© cûa kÈ khác.

A. De Gasparin nói r¢ng: "Gi»a cái dï vãng Çã thoát khÕi tay chúng ta và cái tÜÖng lai mà ta không th‹ bi‰t rõ, còn låi cái hiŒn tåi nói rõ b°n phÆn cûa ta." Chúng ta phäi th¿c hiŒn nh»ng gì có th‹ th¿c hiŒn ÇÜ®c ngày hôm nay, chÙ không nên Ç‹ ljn ngày mai. ñØng Ç‹ cho giây phút hiŒn tåi quí báu này trôi qua m¶t cách vô vÎ, trong khi nh»ng b°n phÆn Çáng làm låi bÎ lãng quên ho¥c hËn låi m¶t ngày ª tÜÖng lai chÜa ch¡c së ljn v§i ta. Boileau cÛng bäo r¢ng: "Hãy giøc giã lên, th©i gian trôi và lôi cuÓn chúng ta theo, chính cái lúc mà tôi nói Çây chÜa chi Çã Çi vào quá khÙ." Vì quá khÙ chÌ là giÃc m¶ng và tÜÖng lai nào ai bi‰t ch¡c së ra sao nên ta phäi sÓng và phäi ti‰t kiŒm tØng giây, tØng phút trong hiŒn tåi này.

6- Kiên nhÅn và chÎu Ç¿ng: Hãy kiên nhÅn ÇÓi v§i tÃt cä m†i ngÜ©i. Sân hÆn chÌ ÇÜa ljn m¶t ngõ cøt không lÓi thoát. Tâm sân hÆn không nh»ng chÌ làm t°n thÜÖng ngÜ©i khác mà còn làm håi chính mình, vì nó gây xáo tr¶n cho Ç©i sÓng tâm-vÆt-lš cûa ta. M¶t l©i nói bÃt nhã không d¢n ÇÜ®c trong khi tÙc giÆn cÛng nhÜ m¶t mÛi tên Çã lìa khÕi cung, khi Çã gây thÜÖng tích cho ngÜ©i khác, thì khó có th‹ tha thÙ ÇÜ®c dù có ngàn lÀn æn næn hÓi l‡i cÛng Çã mu¶n rÒi.

Tøc ng» có câu "No mÃt ngon, giÆn mÃt khôn". ThÆt vÆy khi nóng giÆn ta dÍ trª thành mù quáng. Vì th‰ kÈ thù ta chi‰n ÇÃu không phäi ai khác mà là lòng sân hÆn cûa mình. Tâm ta vØa là bån ÇÒng minh, cÛng vØa là kÈ thù nguy hi‹m nhÃt. Chúng ta phäi chi‰n ÇÃu Ç‹ tÆn diŒt kÈ thù n¶i tuy‰n Tham, Sân, Si này b¢ng Gi§i, ñÎnh và HuŒ.

Hãy nh§ r¢ng "M¶t s¿ nhÎn, chín s¿ lành" Çúng nhÜ ngÜ©i xÜa Çã tØng kinh nghiŒm và dåy låi cho chúng ta.

7- Dï ân báo oán: MuÓn th¡ng ÇÎch thû trܧc h‰t ta phäi tiêu diŒt kÈ thù n¶i tuy‰n nguy hi‹m hÖn, là tâm sân hÆn cûa chính mình. M¥t khác, n‰u chúng ta bÓi rÓi, và hành Ƕng mÃt bình tïnh trܧc kÈ thù tÙc là ta vô tình m¡c bÅy cûa h†.

N‰u ta h†c ÇÜ®c ÇiŠu hay lë ÇËp ª bån bè thì sao chúng ta låi không h†c ÇÜ®c m¶t vài bài h†c quí giá nÖi kÈ thù nghÎch? ñâu phäi bÃt cÙ ai thù nghÎch v§i ta ÇŠu là xÃu cä, h† ch¡c phäi có vài ÇÙc tính khä kính mà Çôi khi ta låi không có. M¶t ngÜ©i có Çi‹m khä kính nhÜ th‰ Çáng lë ta phäi k‰t bån cÀu thân hÖn là chÌ vì m¶t lÀm l‡i cûa h† mà xem h† nhÜ kÈ thù.

PhÜÖng pháp tÓt ÇËp hÖn cä là lÃy lòng tØ ái Ç‹ Çáp låi kÈ ÇÓi nghÎch. M§i nhìn, xem ra dï ân báo oán có vÈ nghÎch lš nhÜng Çó là phÜÖng pháp mà các bÆc hiŠn nhân Çã tØng áp døng và thành công. Khi có m¶t ngÜ©i bÃt bình v§i ta, trܧc tiên ta phäi xem nguyên nhân nào khi‰n cho ngÜ©i Ãy bÃt bình. N‰u quä thÆt vì làm l‡i cûa ta, thì ta nên nhìn nhÆn và chÎu l‡i. N‰u chÌ vì Çôi bên có ch‡ hi‹u lÀm thì sao ta không tìm l©i lë hòa hoãn Ç‹ b¡t nhÎp cÀu thông cäm. Còn n‰u ÇÓi phÜÖng vì có tính ganh tœ, háo th¡ng thì chÌ có cách °n thÕa nhÃt là räi tâm tØ ái ljn cho h†; và chính nh© tâm tØ ái, m¶t ngày kia có th‹ bi‰n kÈ thù thành ngÜ©i bån tÓt.

Chúng ta hãy ghi nh§ l©i khuyên cûa La Cordaire: "N‰u anh muÓn vui sܧng trong chÓc lát, cÙ trä thù, nhÜng n‰u anh muÓn an vui mãi mãi thì hãy tha thÙ ". ñó là dï ân báo oán vÆy.

8- Hòa ÇiŒu sÓng: LÎch sº nhân loåi chÙng minh r¢ng nh»ng kÿ thÎ màu da chûng t¶c, s¿ cuÒng tín và lòng tham v†ng Çã Çem låi nhiŠu bÃt hånh cho con ngÜ©i. Nh»ng kÈ khát khao quyŠn uy, tiŠn tài, danh v†ng, n‰u ÇÜ®c c¶ng thêm vào tính ganh tœ thì ch£ng khác nào là Ç° thêm dÀu, h† Çã không Çóng góp ÇÜ®c gì cho hòa bình an låc cûa ÇÒng loåi mà luôn luôn gieo r¡c nhiÍu håi cho kÈ khác. H† không bi‰t hòa ÇiŒu sÓng, vì quên r¢ng n‰u ta muÓn sÓng m¶t cách thái hòa, hånh phúc thì phäi Ç‹ cho kÈ khác ÇÜ®c sÓng thanh bình, an låc. Và h† lÀm tܪng r¢ng h† có th‹ sÓng thanh bình trên s¿ Çau kh° cûa kÈ khác, nhÜng thÆt ra h† là nh»ng kÈ Çau kh° nhÃt trên Ç©i.

Chúng ta có th‹ bi‰n th‰ gi§i này thành m¶t thiên Çàng hay ÇÎa ngøc trÀn gian cæn cÙ trên khä næng bi‰t hòa ÇiŒu sÓng hay không.

Phäi bi‰t sÓng phù h®p v§i nh»ng ÇÎnh luÆt t¿ nhiên, nhÜ ÇÎnh luÆt nhân quä, nghiŒp báo, vô thÜ©ng, duyên khªi... Ç‹ chúng ta không còn bÓi rÓi hay khó chÎu m‡i khi g¥p nh»ng khó khæn trên ÇÜ©ng Ç©i.

ñØng tܪng r¢ng sÓng phù h®p v§i nh»ng ÇÎnh luÆt t¿ nhiên Çó tÙc là chúng ta không ti‰n hóa. Chính con ngÜ©i ti‰n hóa hay không là do mÙc Ƕ thích Ùng v§i nh»ng ÇÎnh luÆt này nhiŠu hay ít. B¢ng chÙng là khoa h†c Çã Ùng døng nh»ng ÇÎnh luÆt t¿ nhiên hay nh»ng nguyên lš cæn bän Ç‹ phát minh và ch‰ tåo.

TÃt cä nh»ng môn Xã-h¶i h†c, Tâm-lš h†c, ñåo-ÇÙc h†c, Kinh-t‰ h†c... ÇŠu có nh»ng ÇÎnh luÆt riêng cûa nó. N‰u nh»ng ÇÎnh luÆt này ÇÜ®c áp døng Çúng mÙc thì ch¡c ch¡n nhân loåi së sÓng trong hòa bình, an låc.

ñáng ti‰c là m¶t sÓ ngÜ©i sau khi Çã có th‰ l¿c, tiŠn tài låi muÓn vÜ®t ra khÕi nhÎp sÓng t¿ nhiên, hy v†ng tìm ÇÜ®c m¶t chân tr©i m§i lå. Và quä thÆt h† Çã Çåt ÇÜ®c m¶t chân tr©i m§i, nhÜng Çó không phäi là chân tr©i hånh phúc mà là m¶t ÇÎa ngøc tràn gian v§i ÇÀy Çû c¿c hình thäm khÓc: tranh chÃp, gi‰t chóc, thù hÆn...

9- ChÃp nhÆn phê bình: Tøc ng» ta có câu: "MÆt ng†t ch‰t ruÒi" và "ThuÓc Ç¡ng Çä tÆt". L©i khen trông có vÈ ng†t ngào nhÜng chÌ làm cho ta thêm cao ngåo t¿ Ç¡c. Trái låi, l©i phê bình chÌ trích xem ra thÆt là cay Ç¡ng nhÜng có th‹ giúp ta sºa ch»a ÇÜ®c n‰t hÜ tÆt xÃu. Vì th‰ mà ngÜ©i ta có lš khi nói r¢ng: "khen là thù, chê là bån".

Chúng ta phäi can Çäm Çón nhÆn nh»ng l©i chÌ trích, vì trong sÓ nh»ng l©i chÌ trích Çó h£n phäi có ÇiŠu Çúng v§i s¿ thÆt, khi Çó ta phäi cÓ g¡ng sºa sai và thành thÆt cám Ön ngÜ©i Çã chÌ trích mình hÖn là oán giÆn, t¿ ái.

ñành r¢ng lòng t¿ ái ÇÜ®c Ç¥t Çúng ch‡ là m¶t ÇÙc tính giúp cho ta ti‰n b¶. NhÜng t¿ ái quá Çáng, nhÃt là trong trÜ©ng h®p bÎ ngÜ©i phê bình thì ch£ng nh»ng không có l®i gì cho ta mà còn gây thêm oán thù.

M¥t khác, khi thÃy ngÜ©i lÀm l‡i ta cÛng nên tìm cách phê bình khéo léo Ç‹ sºa sai cho h†, b¢ng không thì im l¥ng còn hÖn làm cho h† mÃt th‹ diŒn. Chúng ta phäi nh§ r¢ng: "LÀm l‡i mà ta thÃy nÖi tha nhân là phän änh nh»ng làm l‡i cûa chính mình". Vì Çã làm ngÜ©i thì ai cÛng có cái xÃu cái tÓt nhÜ nhau. Câu tøc ng»: "Suy bøng ta ra bøng ngÜ©i" không phäi là không có lš. H† chÌ hÖn kém ª ch‡ có bi‰t lánh xa nh»ng cái xÃu và làm nh»ng ÇiŠu tÓt hay không mà thôi. Vä låi, ngoåi gi§i phän änh tâm trång cûa m‡i cá nhân. Lúc ta buÒn, vui, h©n, giÆn thì ngoåi cänh cÛng bàng båc nh»ng tâm trång Çó. M¶t ngÜ©i bÃt chánh thÃy hành Ƕng cûa ngÜ©i khác tÜÖng t¿ nhÜ mình ÇŠu cho là bÃt chánh, nhÜng s¿ thÆt vÎ tÃt Çã là th‰.

NhÜ vÆy ta nên hoan h› chÃp nhÆn l©i chÌ trích Çúng dù v§i thiŒn tâm hay ác š. NhÜng khi phäi phê bình kÈ khác thì ta chÌ nên phê bình v§i lòng tØ ái.

10- Hãy t¿ thanh l†c trܧc: Trong kinh Dhammapada, ñÙc PhÆt dåy:

Attànam ce tathà kayirà
Yathãnnã manusàsati
Sudanto vata dammetha
Attà hi kira duddamo
(Dhammapada 159)

(Dåy ngÜ©i nhÜ th‰ nào, t¿ mình hành Ƕng nhÜ th‰ Ãy.
Chính mình hãy t¿ ki‹m soát ÇÀy Çû rÒi m§i dåy kÈ khác.
Vì ki‹m soát ÇÜ®c mình m§i thÆt là khó).

ThÆt là h»u lš khi chúng ta lo tròn b°n phÆn cûa mình chÙ không xen vào công viŒc cûa ngÜ©i khác. N‰u chính mình chÜa rành công viŒc thì dù có xen vào Ç‹ ti‰p tay cho kÈ khác thì cÛng chÌ làm cho ngÜ©i vܧng bÆn thêm, l¡m khi còn bÎ ngÜ©i khác oán trách, và vô tình ta làm Ön låi m¡c oán. NhÜ vÆy ta nên áp døng câu "Các nhân t¿ täo môn tiŠn tuy‰t, måc vÃn tha nhân Óc thÜ®ng sÜÖng" (M‡i ngÜ©i hãy t¿ quét tuy‰t trܧc sân mình. ñØng th¡c m¡c tåi sao sÜÖng rÖi trên mái nhà ngÜ©i khác) Ç‹ t¿ cäi thiŒn mình. Khi mình Çã ÇÜ®c cäi thiŒn thì t¿ nhiên Çã nêu m¶t gÜÖng lành cho kÈ khác.

ñÙc Kh°ng Tº cÛng dåy lÃy tu thân làm cæn bän trܧc khi muÓn tŠ gia trÎ quÓc hay bình thiên hå. NhiŠu ngÜ©i khi nghe nói BÒ-Tát vÎ tha thì nghï r¢ng cÙ Çi lo viŒc cho thiên hå tÙc là trª thành BÒ Tát. NhÜng càng lo viŒc thiên hå, thiên hå càng xua Çu°i, måt sát vì thÆt ra h† chÜa Çû tÜ cách, ÇÙc Ƕ và trí tuŒ cûa m¶t vÎ BÒ Tát thÆt s¿. Thì ra, muÓn trª thành BÒ Tát phäi t¿ rèn luyŒn ÇÀy Çû Bi-Trí-DÛng trܧc Çã.

11- Không lo âu phiŠn mu¶n: M¶t s¿ lÀm lÅn Çáng trách cûa con ngÜ©i là quá lo âu cho tÜÖng lai và nuÓi ti‰c quá khÙ. ñåi ñÙc Dhammananda dåy r¢ng: "Bí quy‰t cûa m¶t Ç©i sÓng hånh phúc và thành công là cÓ g¡ng làm nh»ng ÇiŠu Çáng làm trong hiŒn tåi, không lo âu tÜÖng lai, không nuÓi ti‰c quá khÙ". Chúng ta không th‹ trª vŠ quá khÙ Ç‹ làm nh»ng viŒc Çã rÒi , cÛng không th‹ ljn trܧc trong tÜÖng lai Ç‹ th¿c hiŒn nh»ng chÜÖng trình chÜa ÇÜ®c th¿c hiŒn trong hiŒn tåi, hay Ç‹ xem nh»ng gì xäy ra ª Çó. NgÜ©i Anh có hai câu tøc ng» rÃt phù h®p v§i bí quy‰t sÓng không lo âu phiŠn mu¶n này. H† nói r¢ng "Let bygones be bygones" nghïa là hãy Ç‹ cho cái gì Çã qua trª vŠ v§i quá khÙ. Và "Never trouble trouble till trouble troubles you". ñØng bao gi© lo âu vŠ nh»ng phiŠn phÙc chÜa ljn.

Trong TruyŠn ñæng Løc có ghi:

Døc tri tiŠn th‰ nhân
Kim thân th† giä thÎ
Døc tri lai th‰ quä
Kim thân tác giä thÎ

MuÓn bi‰t cái nhân trong Ç©i sÓng quá khÙ hãy nhìn cái k‰t quä ta thu g¥t trong hiŒn tåi và muÓn bi‰t Ç©i sÓng tÜÖng lai nhÜ th‰ nào thì hãy xem hành Ƕng cûa mình trong hiŒn tåi.

N‰u thÃy ta có sai lÀm trong quá khÙ thì hãy ráng cäi thiŒn lÃy mình trong hiŒn tåi. Và muÓn cho tÜÖng lai huy hoàng thì cÛng hãy tåo ÇiŠu kiŒn lành trong chính hiŒn tåi này.

VÆy không cÀn lo âu tÜÖng lai, nuÓi ti‰c quá khÙ, hãy sÓng trong hiŒn tåi; hãy tåo cho hiŒn tåi m¶t Ç©i sÓng an lành, vì giây phút hôm nay là hiŒn thân cûa cä tÜÖng lai lÅn quá khÙ.

Tóm låi, ki‹m soát n¶i tâm, hành Ƕng sáng suÓt, thích Ùng hoàn cänh, khiêm nhÜ©ng, ti‰t kiŒm thì gi©, kiên nhÅn, dï ân báo oán, hòa ÇiŒu sÓng, chÃp nhÆn phê bình, t¿ giác, không lo âu phiŠn mu¶n là nh»ng bí quy‰t cûa m¶t Ç©i sÓng hånh phúc. ThÆt ra chúng ta có rÃt nhiŠu phÜÖng pháp Ç‹ tåo cho mình m¶t Ç©i sÓng an lành, nhÜng chung qui cÛng gói ghém trong l©i dåy sau Çây cûa ñÙc PhÆt:

Kàyena samvara sàdhu
Sàdhu vàcàya samvaro
Manasa samvaro sàdhu
Sàdhu sabbatthà samvaro

(Gi» thân trong såch hånh phúc bi‰t bao.
Gi» khÄu trong såch hånh phúc bi‰t bao.
Gi» š trong såch hånh phúc bi‰t bao.
TÃt cä ÇÜ®c trong såch quä thÆt là hånh phúc cao quí.)