Con ÇÜ©ng giäi thoát

So v§i vô sÓ chúng sanh sÓng trên th‰ gian thì nhân loåi chÌ là m¶t phÀn rÃt nhÕ, cho nên ÇÜ®c sanh làm ngÜ©i h£n không phäi dÍ. NhÜng duy trì ÇÜ®c ki‰p ngÜ©i m¶t cách toàn vËn låi còn khó hÖn vì phäi chÎu bÎnh, lão, tº, lo âu, phiŠn mu¶n, kh° Çau, thÃt v†ng ... NhiŠu ngÜ©i m§i sinh ra Çã ch‰t, bÃt hånh hÖn, l¡m kÈ phäi chÎu kéo lê m¶t cu¶c sÓng bi thäm vì tÆt nguyŠn hay nghèo Çói. Tuy th‰ trong nh»ng ngÜ©i còn låi không phäi ai cÛng xÙng Çáng làm m¶t con ngÜ©i thÆt s¿. H† sÓng dã man, Ƕc ác, trøy låc, ích k› và si mê không khác gì cÀm thú. Chính ñÙc Kh°ng Tº phäi than r¢ng: "Vi nhân nan".

Vì th‰ Çã ÇÜ®c sinh ra làm ngÜ©i, Çã duy trì ÇÜ®c ki‰p ngÜ©i m¶t cách toàn vËn, cÀn phäi sÓng m¶t Ç©i sÓng th‰ nào cho có š nghïa, h®p Çåo ÇÙc và ti‰n hóa, cäi thiŒn cho thành ngÜ©i hiŠn nhân quân tº. Song trên th‰ gian có cä hàng træm hàng ngàn tri‰t lš, tôn giáo nói là Ç‹ cäi thiŒn con ngÜ©i mà kÿ thÆt chÌ ÇÜ®c m¶t vài giáo lš khä dï Çáng g†i là chánh Çåo; còn Ça sÓ là mê tín dÎ Çoan ho¥c dÅn d¡t con ngÜ©i Çi sâu vào døc v†ng Çen tÓi. M¶t chÙng minh cø th‹ là ngày nay m¶t vài thÙ tri‰t lš Çang ÇÜa thanh niên vào con ÇÜ©ng trøy låc, sa dža, trong khi nhiŠu tôn giáo Çã làm cho m¶t sÓ khá Çông trong th‰ hŒ cÛ nô lŒ cúng t‰, khi‰p s® qu› thÀn và không phát huy ÇÜ®c sÙc månh cûa m¶t con ngÜ©i Çích th¿c.

Cái khó cuÓi cùng là ÇÜ®c g¥p ñÙc PhÆt hay các bÆc hiŠn tri‰t ra Ç©i, vì ñÙc PhÆt là m¶t vÎ thÀy vï Çåi, m¶t nhà Çåi cách mång phá tan gông cùm nô lŒ cûa thÀn linh bên ngoài và cûa chính lòng tham lam sân hÆn si mê n¶i tåi Ç‹ nâng cao con ngÜ©i lên hàng thánh thiŒn. Giáo lš cûa Ngài có m¶t møc Çích rõ rŒt là "chuy‹n mê khai ng¶, ly kh° Ç¡c låc". TÃt cä nh»ng cÓ g¡ng phi thÜ©ng cûa Ngài tØ khi khܧc bÕ Ç©i sÓng lj vÜÖng trª thành m¶t Çåo sï kh° hånh cho ljn lúc chi‰n th¡ng ma vÜÖng và thành bÆc Toàn Giác chÌ nh¢m m¶t møc Çích duy nhÃt, tÙc là khai thÎ cho chúng sanh con ÇÜ©ng giäi thoát ra khÕi vô minh và Çem låi cho h† m¶t Ç©i sÓng hånh phúc an låc.

Con ngÜ©i Çang sÓng trong m¶t th‰ gi§i ÇÀy bÃt công và Çau kh°, giÓng nhÜ ª trong m¶t khu rØng Çang bÓc cháy, låi còn bÎ các tà giáo, các ngøy thuy‰t thØa cÖ lØa Çäo Ç‹ thû l®i. Dï nhiên trong cänh h‡n loån Çó ai g¥p ÇÜ®c m¶t bÆc hiŠn tri‰t, m¶t vÎ cÙu tinh giàu lòng tØ ái vÎ tha s¤n sàng chÌ ÇÜ©ng dÅn lÓi ra khÕi khu rØng là Ãy là m¶t ÇiŠu hy h»u. ñÙc PhÆt quä Çúng là m¶t vÎ cÙu tinh toàn thiŒn cûa nhân loåi vì giáo lš cûa Ngài là con ÇÜ©ng thoát kh°.

VÆy chúng ta thº tìm hi‹u n¶i dung giáo lš giäi thoát cûa ñÙc PhÆt, Ç‹ xác nhÆn Çâu là con ÇÜ©ng Çích th¿c dÅn chúng sanh ra khÕi sông mê b‹ kh°.

Khi ÇÜ®c hÕi "Con ÇÜ©ng nào dÅn ljn Ni‰t Bàn", ñÙc PhÆt trä l©i "Çó là Gi§i, ñÎnh, HuŒ".

Gi§i không phäi là nh»ng ÇiŠu ræn mà m¶t vÎ giáo chû Ç¥t ra Ç‹ bu¶c tín ÇÒ tuân phøc mình. Trong PhÆt Giáo, gi§i theo nghïa tiêu c¿c là Ç‹ dËp bÕ nh»ng thói quen bÃt thiŒn Çã tÆp nhiÍm tØ trܧc và ngæn ngØa các ÇiŠu ác có th‹ gây nên vŠ sau; theo nghïa tích c¿c là Ç‹ phát tri‹n nh»ng ÇiŠu lành Çã s¤n có và tåo thêm các ÇiŠu lành chÜa tØng làm. Gi§i ví nhÜ s®i dây cÜÖng nh© Çó ngÜ©i huÃn luyŒn ngÜå dåy m¶t con ngÜå hoang trª thành thuÀn thøc. CÛng vÆy Gi§i là ÇiŠu kiŒn tiên quy‰t Ç‹ gi» tâm không v†ng Ƕng, cho nên trong kinh nói: "Gi§i næng sinh ñÎnh".

Khi Gi§i Çã ÇÜ®c hành trì ÇÙng Ç¡n thì tâm tÜÖng ÇÓi b§t xao Ƕng và n‰u ÇÜ®c gi» trên m¶t ÇÓi tÜ®ng thiŠn ÇÎnh thì tâm së ÇÜ®c an tÎnh, thoát khÕi døc v†ng trª nên trong sáng. An trú trong thiŠn ÇÎnh tâm së ÇÜ®c nhu thuÀn, minh mÅn, kiên cÓ và dõng mãnh. ñó là nh»ng ÇiŠu kiŒn tÃt y‰u Ç‹ phát tri‹n trí tuŒ Çúng nhÜ trong kinh Çã dåy "ñÎnh næng sinh HuŒ". Khi tâm Çã ÇÜ®c an tÎnh, sáng suÓt và giác tÌnh nh© thiŠn ÇÎnh, Minh Sát tuŒ (Vipassanà) së phát huy và nh© Çó chúng ta có th‹ tr¿c giác ÇÜ®c chân tܧng cûa vån h»u: Vô thÜ©ng, kh° não, vô ngã. ñây là tri ki‰n cuÓi cùng ÇÜa ljn giäi thoát tri ki‰n.

Con ngÜ©i là m¶t h®p th‹ gÒm ngÛ uÄn: s¡c, th†, tܪng, hành, thÙc. Cä næm y‰u tÓ Ãy ÇŠu Ç¥t trong tình trång bi‰n Ç°i, bÃt an và không có th¿c th‹. NhÜng vì bÎ vô minh che lÃp, chúng ta không nhìn thÃy hiŒn tÜ®ng gi§i Çúng v§i th¿c tܧng cûa nó.

ñÙc PhÆt dåy: "Dù có ChÜ PhÆt xuÃt hiŒn trên th‰ gian hay không, chân lš hi‹n nhiên này (vô thÜ©ng, kh° não, vô ngã) vÅn chi phÓi vån h»u. ñó là chân lš mà NhÜ Lai Çã th¿c chÙng, giác ng¶ và công bÓ, giäng dåy, tuyên thuy‰t, minh chÙng, khai thÎ và phân tích khi‰n cho ngÜ©i khác lãnh h¶i ÇÜ®c" (Anguttara Nìkàya).

ñÙc PhÆt xuÃt hiŒn trên th‰ gian Ç‹ khai thÎ cho chúng sanh con ÇÜ©ng giäi thoát ra khÕi vòng luân hÒi (Samsàra) Ngài chÌ dåy m¶t giáo lš duy nhÃt là Kh° và Thoát Kh°.

Trong cuÓn The Word of the Buddha, ñåi ñÙc Nyanatiloka giäi thích ch» Kh° nhÜ sau: "Danh tØ kh° không phäi chÌ Ç‹ mô tä m¶t s¿ Çau ǧn thân xác hay cäm giác khó chÎu cûa tinh thÀn mà còn bao gÒm tÃt cä nh»ng gì có th‹ tåo ra Çau kh° hay gánh chÎu kh° Çau. Chân lš vŠ kh° dåy r¢ng: vì nguyên lš vô thÜ©ng mà tÃt cä m†i hình thÙc khoái låc dù là thiên Çàng c¿c låc cÛng ÇŠu bÎ bi‰n Ç°i và hûy diŒt, và tÃt cä m†i hình thÙc hiŒn h»u vì vÆy ch¡c h£n phäi mang mÀm mÓng bÃt mãn, kh° Çau".

Chính vì Çau kh° nên con ngÜ©i n‡ l¿c tìm ki‰m khoái låc mà không bi‰t r¢ng mình së bÎ khoái låc lØa Çäo phän b¶i Ç‹ rÒi càng tìm ki‰m khoái låc con ngÜ©i càng thÃt v†ng và cÙ th‰ h† chìm Ç¡m trong b‹ trÀm luân. Cho nên theo ñÙc PhÆt ܧc muÓn khoái låc (ái døc) là nguyên nhân cûa m†i kh° Çau.

Trong kinh Samyutta dåy r¢ng: "Không th‹ lÜ©ng ÇÜ®c Çâu là khªi thûy cûa vòng luân hÒi, và tØ Çâu chúng sanh b¡t dÀu ki‰p sÓng. Có ÇiŠu ch¡c ch¡n là h† Çã bÎ trÀm luân sinh tº vì vô minh và ái døc".

M¶t hôm tåi xÙ Kitogama, ñÙc PhÆt Çã dåy ñåi ñÙc Ananda và tæng chúng r¢ng: "Vì không nhÆn thÙc ÇÜ®c bÓn chân lš mà các ngÜ©i và NhÜ Lai Çã phiêu dåt trong vòng luân hÒi tØ vô lÜ®ng ki‰p ljn nay. Này chÜ Tÿ KhÜu, bÓn chân lš Ãy là gì? ñó chính là Kh°, Nguyên Nhân cûa s¿ kh°, ChÃm DÙt s¿ kh° và Con ñÜ©ng ÇÜa ljn chÃm dÙt s¿ kh°. NhÜng nay, các ngÜ©i và NhÜ Lai Çã th¿c chÙng, giác ng¶ ÇÜ®c nh»ng chân lš Ãy, và vì th‰ chúng ta Çã chÃm dÙt vòng luân hÒi" (Maha Parinibbàna).

CÛng trong kinh trên, ñÙc PhÆt cä quy‰t r¢ng bÃt cÙ ai hành trì theo chân lš mà Ngài Çã hành trì và chÙng ng¶ thì ch¡c ch¡n së thoát khÕi vòng sinh tº kh° Çau.

"NhÜ Lai Çã t¿ lÃy mình làm m¶t nÖi nÜÖng t¿a cho chính mình. Này chÜ Tÿ KhÜu, hãy tinh tÃn, chánh niŒm và trong såch. Hãy ng¿ trÎ tâm các ngÜ©i b¢ng thiŠn ÇÎnh. KÈ nào sÓng tinh tÃn trong giáo lš này së thoát khÕi vòng sinh tº và chÃm dÙt kh° Çau". ñó là nh»ng l©i dåy cuÓi cùng trܧc khi ñÙc TØ Phø nhÆp diŒt, Çã nh¡c låi cho chúng ta cÙu cánh tÓi hÆu cûa ñåo PhÆt là Giäi Thoát.

ñÙc PhÆt Çã nêu gÜÖng sáng cûa m¶t vÎ thÀy kiên trì nhÅn nåi và tinh tÃn. Nh»ng l©i dåy cûa Ngài giÓng nhÜ ng†n häi Çæng hܧng dÅn chúng ta, nh»ng ngÜ©i Çang bÎ bão tÓ cuÓn trôi gi»a b‹ luân hÒi, vào b© giäi thoát m¶t cách an toàn.

Chúng sinh hiŒn h»u trên th‰ gian v§i m¶t cæn bÎnh nan y là Kh°. NhÜng ñÙc PhÆt, m¶t vÎ lÜÖng y, sau khi chÄn måch, tìm ra bŒnh trång và nguyên nhân cæn bÎnh Ngài quä quy‰t r¢ng bŒnh Ãy có th‹ ÇiŠu trÎ ÇÜ®c, rÒi Ngài chÌ bày c¥n kë nh»ng phÜÖng thuÓc thÀn diŒu mà Ngài Çã dÀy công tìm ki‰m trong 20 A Tæng Kÿ m¶t træm ngàn ki‰p và Çã ch»a trÎ cho chính mình m¶t cách linh nghiŒm. ChÌ còn có m¶t ÇiŠu kiŒn là bŒnh nhân phäi cÓ g¡ng theo Çúng phÜÖng pháp trÎ liŒu Çó Ç‹ s§m thoát khÕi cæn bÎnh ng¥t nghèo. Ngài ân cÀn d¥n dò trܧc khi tØ giã cõi Ç©i: "Handa dàni Bhikkhave ànantayàmi vo vaya Dhammo sankhàrà, appamàdena sampàdetha" (Quä thÆt vÆy, này ChÜ Tÿ KhÜu, NhÜ Lai nh¡c låi là tÃt cä các Pháp h»u vi ÇŠu không bŠn v»ng, hãy cÓ g¡ng chuyên cÀn).

Con ÇÜ©ng giäi thoát mà ñÙc PhÆt Çã th¿c chÙng và chÌ dåy bao gÒm trong TÙ DiŒu lj:

-- Chúng sanh trong tam gi§i sÓng trong Çau kh°
-- ñau kh° Ãy gây nên bªi ái døc
-- Ái døc có th‹ tÆn diŒt b¢ng con ÇÜ©ng Trung Çåo
-- Con ÇÜ©ng Ãy gÒm: TÙ Chánh CÀn, TÙ NiŒm XÙ, TÙ ThÀn Túc, NgÛ Cæn, NgÛ L¿c,ThÃt Giác Chi và Bát Chánh ñåo.

TÙ Chánh CÀn là bÓn ÇiŠu Tinh TÃn nh© Çó hành giä có th‹ diŒt trØ ÇÜ®c ác pháp và phát tri‹n thiŒn pháp. TÙ NiŒm XÙ giúp cho hành giä phát tri‹n chánh niŒm và giác tÌnh, hai y‰u tÓ cÀn thi‰t Ç‹ thÃy rõ chân tܧng vô thÜ©ng, kh° não, vô ngã cûa vån h»u. TÙ ThÀn Túc là bÓn y‰u tÓ phát huy næng l¿c tinh thÀn, nhÃt là thÀn thông bi‰n hóa, giúp hành giä ti‰n bܧc mau chóng hÖn trên ÇÜ©ng t¿ giác ng¶ và cÙu Ƕ chúng sanh. NgÛ Cæn là næm ÇiŠu kiŒn cÖ bän Ç‹ Çåt ljn toàn tri diŒu giác, thÃu rõ chân lš. Nh© phát tri‹n ngÛ cæn mà hành giä có ÇÜ®c ngÛ l¿c tÙc là sÙc månh cûa ÇÙc tin, tinh tÃn, chánh niŒm, chánh ÇÎnh và trí tuŒ. ThÃt Giác Chi là bäy ÇiŠu giúp hành giä giác ng¶ bÒ ÇŠ thÜ®ng trí.

TÃt cä các Pháp trên ÇŠu ÇÜ®c Çúc k‰t m¶t lÀn n»a trong Bát Chánh ñåo, con ÇÜ©ng giäi thoát duy nhÃt ra khÕi vòng sanh tº. Kinh Dhammapada dåy: "Con ÇÜ©ng cao thÜ®ng nhÃt là Bát Chánh ñåo. Chân lš cao thÜ®ng nhÃt là TÙ DiŒu lj ... ñó là con ÇÜ©ng duy nhÃt, không còn con ÇÜ©ng nào khác dÅn ljn ki‰n tÎnh. Hãy Çi theo con ÇÜ©ng Ãy, Ç‹ s§m thoát khÕi m†i Çiên Çäo cûa Ma VÜÖng". ñiên Çäo cûa Ma VÜÖng ª Çây là vòng trÀm luân kh° häi hay phiŠn não ái døc mà chÌ có Bát Chánh ñåo m§i trØ diŒt ÇÜ®c. Chúng ta không tìm thÃy con ÇÜ©ng trung Çåo này trong bÃt cÙ giáo lš cûa m¶t tôn giáo nào, ngoåi trØ ñåo PhÆt. ñÙc PhÆt dåy ñåi ñÙc Subhadda r¢ng:

"Không th‹ có ÇÜ®c bÆc Thánh Tu ñà HÜ©n, TÜ ñà Hàm, A Na Hàm và A La Hán trong bÃt cÙ m¶t tôn giáo nào không có Bát Chánh ñåo. Này Subhadda, trong giáo lš nào có Bát Chánh ñåo thì tÃt cÛng có hàng Thánh nhân. ñây trong giáo lš cûa NhÜ Lai låi có con ÇÜ©ng Bát Chánh, tÃt nhiên phäi có các bÆc Tu ñà HÜ©n, TÜ ñà Hàm, A Na Hàm, và A La Hán mà trong giáo lš khác không th‹ có ÇÜ®c. Này Subhadda, n‰u chÜ ÇŒ tº sÓng chân chánh thì th‰ gian không thi‰u Thánh nhân" (Maha parinìbbàna sutta).

ñ‰n Çây chúng ta thº Ç¥t vÃn ÇŠ quan niŒm giäi thoát theo PhÆt Giáo nhÜ th‰ nào? Giäi thoát theo quan niŒm cûa ñåo PhÆt không phäi là ÇÜ®c cÙu r‡i bªi m¶t ÇÃng toàn næng mà là Çoån lìa các trói bu¶c cûa phiŠn não (Tham, Sân, Si) hay cûa ngÛ uÅn. VŠ phÜÖng diŒn Tánh thÜ©ng ÇÜ®c g†i là thanh tÎnh giäi thoát tÙc là tính chÃt an tÎnh t¿ tåi cûa chÜ PhÆt và hàng thánh nhân. Pháp thân cûa chÜ PhÆt và hàng thánh nhân gÒm næm phÀn là Gi§i, ñÎnh, HuŒ, Giäi thoát và Giäi thoát tri ki‰n. M¶t trong nh»ng ân ÇÙc vô lÜ®ng cûa ÇÃng toàn giác là TÎnh ñÙc tÙc là ñÙc tính thanh tÎnh tuyŒt ÇÓi, không dao Ƕng trܧc bÃt cÙ m¶t hoàn cänh nào. TÎnh ñÙc Ãy thÜ©ng ÇÜ®c mô tä dܧi bäy hình thÙc:

1- Gi§i tÎnh (Sìla visuddhi)
2- Tâm tÎnh (Cittavisuddhi)
3- Ki‰n tÎnh (Ditthivisuddhi)
4- ñoån Nghi TÎnh (Kankà visuddhi)
5- ñåo phi Çåo tri ki‰n tÎnh (MaggàmaggaÐnãna dassana visuddhi)
6- ñåo Tri ki‰n tÎnh (Patipadà nàna dassana visuddi)
7- Tri ki‰n tÎnh (Nàna dassa visuddhi)

VŠ phÜÖng diŒn Tܧng, thÜ©ng ÇÜ®c g†i là chܧng tÆn giäi thoát tÙc là diŒt tÆn các phiŠn não chܧng, nhÃt là vô minh và ái døc. Có mÜ©i s®i dây phiŠn não (thÆp sº) trói bu¶c chúng sanh là:

1- Tham (Lobha)
2- Sân (Dosa)
3- Si (Moha)
4- Mån (Màna)
5- Tà ki‰n (Ditthi)
6- Nghi (Vicikicchà)
7- Thøy miên (Thìna)
8- Tråo cº (Uddhacca)
9- Vô tàm (Arhirika)
10- Vô quš (Anottappa)

Ho¥c mÜ©i pháp th¢ng thúc (ki‰t sº):

1- Thân ki‰n,
2- Hoài nghi,
3- Gi§icÃm thû,
4- Luy‰n ái trong døc gi§i,
5- Thù oán,
6- Luy‰n ái trong s¡c gi§i,
7- Luy‰n ái trong vô s¡c gi§i,
8- Mån,
9- Tråo cº,
10- Vô minh.

Bao lâu nh»ng phiŠn não chܧng trên còn chi phÓi Ç©i sÓng con ngÜ©i thì bÃy lâu h† chÜa th‹ giäi thoát ÇÜ®c vòng trÀm luân sinh tº. ñÙng vŠ phÜÖng diŒn tâm và trí giäi thoát gÒm có tâm thiŒn giäi thoát tÙc là tâm giäi thoát ra khÕi các bÃt thiŒn tâm sª, và huŒ thiŒn giäi thoát tÙc là trí huŒ suÓt thông chân lš không bÎ chܧng ngåi bÃt cÙ m¶t thành ki‰n nào.

ñÓi v§i chúng ta con ÇÜ©ng dÅn ljn giäi thoát quá khó khæn và Çòi hÕi nhiŠu cÓ g¡ng. NhÜng n‰u chúng ta kiên trì, tinh tÃn và cÜÖng quy‰t thì nhÃt ÇÎnh m¶t ngày kia së ljn Çích và rÃt có th‹ chúng ta së ÇÜ®c giäi thoát trong chính ki‰p sÓng hiŒn tåi này.