Nga`y xu+a, va`o cuo^'i ddo+`i nha` Tra^`n, co' Nguye^~n Tra~i tho^ng minh xua^'t chu'ng, la.i ham ho.c. Nguye^~n Tra~i lo+'n le^n giu+~a lu'c dda^'t nu+o+'c bi. nha` Minh cu?a Ta^`u ddo^ ho^.. Cha cu?a o^ng la`m quan, te^n Nguye^~n Phi Khanh, bi. gia(.c ba('t ve^` Ta^`u\. Nguye^~n Tra~i va` ngu+o+`i anh ddi theo cha, kho'c lo'c, ra to+'i ta^.n bie^n gio+'i Hoa Vie^.t. Phi Khanh be`n no'i: "Ca'c con ha~y coi chu+~ trung la` ta^.n hie^'u\. Ha~y tro+? ve^` nha` ru+~a mo^'i nhu.c cho nu+o+'c, chu+' ddu+`ng theo cha kho'c lo'c vo^ i'ch".

Nguye^~n Tra~i quay ve^`, mu+u vie^.c dda'nh gia(.c dde^? ru+~a nhu.c cho nu+o+'c, ru+~a thu` cho cha\. Trong ho+n 10 na(m, o^ng ddi kha('p no+i ti`m hie^?u vie^.c cho^'ng gia(.c, ve^` sau vie^'t "Bi`nh Ngo^ Sa'ch" to^?ng ho+.p nhu+~ng phu+o+ng ke^' cho^'ng gia(.c hu+~u hie^.u\. Nghe tie^'ng Le^ Lo+.i o+? Lam So+n ddang mu+u ti'nh vie^.c lo+'n, Nguye^~n Tra~i be`n ddi ti`m Le^ Lo+.i ke^'t ba.n, cu`ng lo toan vie^.c kho+?i nghi~a cho^'ng gia(.c Ta^`u\.

Nguye^~n Tra~i ba`y mu+u la^'y mo+~ vie^'t va`o la' ca^y 8 chu+~ "Le^ Lo+.i vi qua^n, Nguye^~n Tra~i vi tha^`n", dde^? cho kie^'n a(n mo+~, ba`y chu+~ ra, ro^`i tha? la' tro^i so^ng. Da^n chu'ng lu+o+.m xem, cho la` ddie^`m tro+`i ddi.nh, ddo^`n dda~i ro^.ng ra\. Nhie^`u ngu+o+`i co' ta^m huye^'t tu+` ca'c no+i ru? nhau ve^` giu'p Le^ Lo+.i, qua^n si~ mo^~i nga`y mo^.t ddo^ng. DDe^'n na(m Ma^.u Tua^'t, Nguye^~n Tra~i tha?o hi.ch Bi`nh Ngo^ DDa.i Ca'o, ba('t dda^`u dda'nh nhau vo+'i qua^n nha` Minh.

Nguye^~n Tra~i ba`n mu+u la^.p ke^', giu'p Le^ Lo+.i dda'nh ho+n 20 tra^.n. 10 na(m kha'ng chie^'n, Nguye^~n Tra~i ddem he^'t ta`i su+'c ra phu.c vu., dde^'n khi tha`nh co^ng, o^ng ddu+o+.c phong la`m Te^' Va(n Ha^`u\.

*

Nguye^~n Tra~i ho?i, thi` ho.c tro` thu+a: "Ban na~y, chu'ng con tha^'y co' con ra('n trong bu.i ra(.m, dda'nh no' ddu+'t dduo^i bo` ddi ma^'t. Chi? ba('t ddu+o+.c 2 ca'i tru+'ng o+? dda^'y". Nguye^~n Tra~i gia^.t mi`nh, nghi~ dde^'n gia^'c mo+ ba'o mo^.ng ho^m qua, cho ra(`ng con ra('n ha(?n la` ngu+o+`i dda`n ba` trong gia^'c mo+ ho^m qua\.

Nguye^~n Tra~i a'y na'y trong lo`ng, a'y na'y, ddem hai tru+'ng ra('n ve^` nha` ddo+.i cho no+?. Ngay dde^m ho^m a^'y, o^ng ddang ngo^`i xem sa'ch, co' con ra('n leo tre^n sa` nha`, nho? ma'u ngay xuo^'ng trang sa'ch cu?a o^ng, tha^'m xuo^'ng 3 to+` gia^'y\. DDe^'n khi 2 tru+'ng ra('n no+? ra, mo^.t con da`i mo^.t con nga('n, Nguye^~n Tra~i ddem chu'ng tha? xuo^'ng so^ng.

Ve^` sau, lu'c Nguye^~n Tra~i tha`nh dda.t, tro+? ne^n mo^.t vi. co^ng tha^`n nha` Le^\. Nga`y tha'ng tro^i qua, to'c o^ng ba('t dda^`u ba.c. Mo^.t ho^m, khi da.o cho+i, bo^~ng ga(.p mo^.t ngu+o+`i con ga'i ba'n chie^'u ra^'t dde.p. O^ng u+'ng kha^?u ddo.c bo^'n ca^u tho+ dde^? ho?i ddu`a:

A? o+? dda^u ma` ba'n chie^'u gon?
Cha(?ng hay chie^'u a^'y he^'t hay co`n?
Xua^n xanh pho?ng ddo^. chu+`ng bao nhi??
DDa~ co' cho^`ng chu+a, ddu+o+.c ma^'y con?

Ngu+o+`i con ga'i be`n hoa. va^`n dda'p la.i ngay:

To^i o+? Ta^y Ho^` ba'n chie^'u gon
Can chi o^ng ho?i he^'t hay co`n?
Xua^n xanh mo+'i ddo^. tra(ng tro`n le?
Cho^`ng co`n chu+a co', ho?i chi con?

Nguye^~n Tra~i tha^'y ngu+o+`i dde.p ddo^'i dda'p ta`i ti`nh, la^'y la`m u+ng thi'ch, ho?i te^n, thi` co^ xu+ng la` Thi. Lo^.. Mo^.t tha'ng sau, ngu+o+`i con ga'i ba'n chie^'u Nguye^~n Thi. Lo^. ddu+o+.c va`o o+? trong trie^`u ddi`nh, la`m thie^'p ke^` ca^.n be^n mi`nh Nguye^~n Tra~i\. Sau khi Le^ Tha'i To^? ma^'t, Nguye^~n Tra~i bi. nhie^`u ngu+o+`i ghen ghe't de`m pha\.

Thi. Lo^. la.i ddu+o+.c vua Le^ Tha'i To^n 20 tuo^?i ye^u me^'n. Mo^.t dde^m kia, vua ba^'t ngo+` qua ddo+`i khi o+? ca.nh Thi. Lo^.. Thi. Lo^. va` Nguye^~n Tra~i bi. ba('t, ro^`i bi. tru di tam to^.c. Ngu+o+`i ta no'i ra(`ng gio.t ma'u ra('n tha^'m qua 3 trang sa'ch nga`y xu+a, la` ddie^`m ba'o tru+o+'c Nguye^~n Tra~i se~ tha?m hoa..

- he^'t -