Khoa Hoïc

ÑAÙ BIEÁT ÑI TRONG THUNG LUÕNG TÖÛ THAÀN

Moät khoái ñaù naëng 320kg coù theå töï di chuyeån treân neàn ñaát phaúng ñöôïc khoâng? Theo lyù thuyeát, hieän töôïng naøy khoâng theå xaûy ra. Nhöng ñaù ôû Racetrack Plaza (California, Myõ) laïi coù khaû naêng kyø laï naøy...

Racetrack Plaza laø moät vuøng ñaát caùch maët bieån 1.150m trong thung luõng Töû Thaàn noåi tieáng ôû California. Vuøng ñaát naøy thuoäc loaïi khaéc nghieät nhaát theá giôùi: muøa heø trôøi noùng ñeán 55 ñoä C vaø löôïng möa khoâng vöôït quaù 4cm khoái/naêm. Taïi ñaây, neáu nöôùc coøn ñoïng laïi trong moät ít loã truõng hieám hoi, nöôùc cuõng maën ñeán ñoä coù theå gaây haïi cho söùc khoûe. Vuøng ñaát naøy, nguyeân laø loøng hoà cuõ, daøi 4km, roäng 2,5km vaø khaø baèng phaúng. Ñaây laø ñòa hình lyù töôûng ñeå thöù nghieäm caùc loaïi teân löûa töï ñoäng môùi vaø caùc kieåu xe quaân söï. Do vaäy, vuøng ñaát ñaõ ñöôïc ñaët teân laø Racetrack Plaza, moät teân chung giöõa tieáng Anh vaø tieáng Taây ban Nha, nghóa laø "baõi thi ñaáu".

Treân maët ñaát khoâ caèn, xe quaân söï khoâng phaûi laø vaät theå duy nhaát laên baùnh maø coøn coù nhöõng khoái ñaù lôùn. Chuùng thöôøng naëng hôn 100kg, töï di chuyeån vaøo luùc naøo khoâng ai bieát, chæ ñeå laïi nhöõng veät daøi haøng chuïc meùt, gaàn nhö song song vôùi nhau. Caùc nhaø ñòa chaát hoïc ñaõ coá coâng rình moø nhöng döôøng nhö con Taïo treâu ngöôi neân khoâng bao giôø hoï ñöôïc chöùng kieán taän maét ñaù bieát ñi. Moãi laàn di chuyeån, ñaù ñi ñöôïc khoaûng 50 ñeán 100 m. Laàn ñaù töï di chuyeån gaàn nhaát xaûy ra hoài naêm 1992, coøn laàn tröôùc ñoù laø 1988. Quan saùt caùc veät daøi ñeå laïi ñeå laïi treân ñaát, caùc nhaø ñòa chaát nhaän thaáy döôøng nhö taát caû khoái ñaù cuøng di chuyeån moät luùc neân taïo ra nhöõng soïc lieân tieáp nhau treân beà roäng ñeán 800m.

Haèng chuïc naêm nay, ña soá caùc nhaø ñòa chaát cho raèng gioù laø nguyeân nhaân ñaåy ñaù di chuyeån treân ñaát. Ñoä nghieâng cuûa maët ñaát quaù nhoû neân khoâng theå noùi ñaù töï tröôït ñi. Ñeå bieát xem caàn phaûi söû duïng moät löïc nhö theá naøo môùi ñuû söùc di chuyeån nhöõng khoái ñaù naëng nhö theá, moät ñoaøn nghieân cöùu ñòa chaát cuûa Myõ ñaõ toå chöùc thí nghieäm. Hoï söû duïng moät caùnh quaït maùy bay lôùn ñaët treân cao, taïo luoàng gioù nhaân taïo coù vaän toác 67km/giôø. Keát quaû söùc gioù maïnh nhö theá vaãn khoâng ñuû laøm nhuùc nhích moät hoøn ñaù nhoû. Neáu töôùi nöôùc leân ñaát ñeå maët ñaát coù moät lôùp buøn töông ñoái nhaün, gioù nhaân taïo chæ ñuû söùc thoåi moät hoøn ñaù naëng 500g ñi xa...30cm. Keát luaän cuoái cuøng cho thaáy chæ coù söùc gioù hôn 936km/giôø môùi thoåi ñi noåi nhöõng khoái ñaù lôùn nhö theá. Dieän maïo xuø xì cuûa ñaù caøng laøm taêng söùc ma saùt nhieàu hôn. Trong khi thöïc teá, vaän toác kyû luïc cuûa gioù chæ ñaït toái ña 370km/giôø. Vaäy taïi sao ñaù laïi töï di chuyeån ñöôïc?

Caùc nhaø ñòa chaát laïi nghó ñeán nhöõng giaûi phaùp khaùc. Duø cho Racetrack Plaza laø moät trong nhöõng vuøng noùng nhaát theá giôùi, nhöng vôùi ñoä cao nhö theá chöùng toû ñaõ coù nhöõng thôøi gian ngaén tuyeát xuaát hieän ôû nôi ñaây. Nhö vaäy, giaû ñònh raèng ñaù ñaõ tröôït ñi treân lôùp baêng. Theo lyù thuyeát, ngoïn gioù vôùi vaän toác 97km/giôø cuõng ñuû ñeå di chuyeån moät khoái ñaù naëng 20kg naèm treân lôùp baêng 10mx10m. Treân cao nguyeân cuûa thung luõng Töû thaàn, giaû thuyeát naøy raát ñaùng tin caäy.

Ñaù ôû Racetrack Plaza khoâng phaûi luùc naøo cuõng di chuyeån vì töông ñoái hieám xaûy ra nhöõng yeáu toá hoäi ñuû ñieàu kieän cho ñaù ñi theo moät traät töï tuyeät vôøi nhö vaäy. Nhöõng yeáu toá caàn thieát ñeå ñöa ñaù ñi phaûi xuaát hieän theo trình töï nhö sau: Moät côn möa raøo khaù laâu ñuû bieán maët ñaát thaønh buøn, nhieät ñoä haï vöøa ñuû ñeå buøn cöùng laïi vaø nöôùc ñoâng thaønh baêng, moät côn baõo lôùn xuaát hieän ñuùng luùc ñeå ñaåy ñaù ñi. Nhöõng yeáu toá naøy xuaát hieän cuøng luùc laø ñieàu kieän cöïc hieám, chính vì vaäy khoâng ai quan saùt ñöôïc hieän töôïng ñaù ñi.
Daï Thaûo (Theo Science Illustreùe)