VN ta co' ca^u "Ba ba?y ha(m mo^'t nga`y" (kho^ng so+'m thi` muo^.n) co' the^? ddu+o+.c coi la` mang cu`ng y' nghi~a vo+'i tha`nh ngu+~ "Ngu~ nha^.t kinh trie^.u" (na(m nga`y giu+~ chu+'c Kinh trie^.u) cu?a Ta`u.

DDo+`i Tuye^n dde^' nha` Ta^y Ha'n, kinh ddo^ Tru+o+`ng An co' na.n tro^.m cu+o+'p hoa`nh ha`nh du+~ do^.i, khie^'n da^n chu'ng nha` nha` dde^`u ba^'t an.

DDu+o+ng tho+`i, vie^.c tri. an ta.i kinh ddo^ la` thuo^.c pha^.n su+. cu?a quan Kinh trie^.u doa~n (cu~ng nhu+ chu+'c DDo^ tru+o+?ng nga`y nay), nhu+ng nhie^`u vi. Kinh trie^.u doa~n ke^' tie^'p nhau dde^`u kho^ng tru+` ddu+o+.c na.n tro^.m cu+o+'p ha`nh ha`nh ta.i kinh ddo^ nha` Ta^y Ha'n.

Ha'n Tuye^n dde^' nghe no'i 1 vi. quan o+? dda^'t Lie^u DDo^ng la` Tru+o+ng Xu+o+?ng ra^'t ta`i gio?i, be`n go.i Tru+o+ng Xu+o+?ng ve^`, cho la`m Kinh tie^.u doa~n, na('m vie^.c tri. an ta.i kinh ddo^.

Ngay sau khi nhie^.m chu+'c, Tru+o+ng Xu+o+?ng tu+. mi`nh ddi sa^u va`o da^n chu'ng kinh ddo^ dde^? ddie^`u tra ti`nh hi`nh, va` ddu+o+.c bie^'t nhu+~ng ke? ca^`m dda^`u bo.n tro^.m cu+o+'p ta.i kinh ddo^ dde^`u la` nhu+~ng ke? gia`u co', ra ngoa`i 1 bu+o+'c la` xe ngu+.a xe^nh xang, nha` o+? thi` lo^.ng la^~y nhu+ cung ddie^.n, trong nha` thi` gia nha^n ty` thie^'p ca? ba^`y. Tru+o+ng Xu+o+?ng be`n ti`m ca'ch mua chuo^.c ddu+o+.c he^'t bo.n ca^`m dda^`u ddo', va` ba('t tro.n to^? chu+'c tro^.m cu+o+'p ta.i kinh ddo^ Tru+o+`ng An. Da^n chu'ng la.i ddu+o+.c so^'ng ye^n vui va` kho^ng ngo+'t lo+`i ca tu.ng ta`i du+'c cu?a Tru+o+ng Xu+o+?ng.

Tru+o+ng Xu+o+?ng giu+~ chu+'c Kinh trie^.u doa~n ddu+o+.c ma^'y na(m, ne^`n tri. an ta.i kinh ddo^ cu+.c ky` to^'t dde.p, bo^. ma(.t kinh ddo^ ca`ng the^m thi.nh vu+o+.ng, nhu+ng 1 ngu+o+`i ba.n cu?a Tru+o+ng Xu+o+?ng la` Du+o+ng Ha^?n pha.m to^.i dda.i nghi.ch va` bi. trie^`u ddi`nh xu+? che'm. Ca'c dda.i tha^`n trong trie^`u dde^` nghi. ca'ch chu+'c ta^'t ca? ba.n be` c?a Du+o+ng Ha^?n hie^.n ddang la`m quan tre^n toa`n quo^'c. Do ddo', Tru+o+ng Xu+o+?ng cu~ng bi. ca'ch chu+'c.

Lu'c ddo', Tru+o+ng Xu+o+?ng co' 1 thuo^.c ca^'p, chuye^n phu. tra'ch ve^` ca'c vu. tro^.m cu+o+'p, te^n la` Nhu+ Thua^'n. Khi nghe tin Tru+o+ng Xu+o+?ng bi. ca'ch chu+'c, Nhu+ Thua^'n kho^ng chi.u to+'i phu? la`m vie^.c nu+~a. Tru+o+ng Xu+o+?ng cho go.i, Nhu+ Thua^'n cu~ng kho^ng the`m dde^'n, tra'i la.i co`n no'i vo+'i mo.i ngu+o+`i ra(`ng :

- Tru+o+ng co^ng co`n ta.i chu+'c ddu+o+.c bao la^u nu+~a ? Chi? chu+`ng 5 nga`y nu+~a giu+~ chu+'c Kinh trie^.u doa~n ma` tho^i, ta.i sao ta co`n pha?i la`m vie^.c cho Tru+o+ng co^ng nu+~a.

Tru+o+ng Xu+o+?ng nghe gia^.n la('m, tu+'c thi` cho le^.nh ba('t giam Nhu+ Thua^'n, la^.p ho^` so+ ke^'t to^.i la` tra'i le^.nh thu+o+.ng ca^'p, va` xu+? che'm.

Su+. ti'ch na`y ddu+o+.c che'p trong pha^`n Tru+o+ng Xu+o+?ng truye^.n cu?a bo^. Ha'n thu+. Tu+` lo+`i no'i cu?a Nhu+ Thua^'n trong su+. ti'ch na`y, ngu+o+`i ddo+`i ru't ra tha`nh ngu+~ "Ngu~ nha^.t kinh trie^.u" (5 nga`y giu+~ chu+'c Kinh trie^.u) dde^? no'i ve^` tru+o+`ng ho+.p la`m quan kho^ng ddu+o+.c ye^n, ddi.a vi. bi. dde do.a, hoa(.c ve^` tru+o+`ng ho+.p giu+~ chu+'c kho^ng ddu+o+.c bao la^u, du` vi` ba^'t cu+' ly' do na`o (hoa(.c bi. ca'ch chu+'c, hoa(.c tu+. y' xin ru't lui, v.v...)

Cha(?ng ha.n nhu+ trong 1 ha~ng buo^n lo+'n, co' 1 nha^n vie^n la`m vie^.c kho^ng sie^ng na(ng ca^`n ma^~n, ddi tre^~ ve^` so+'m, la.i thie^'u kha? na(ng, la`m vie^.c hay la^`m la^~n sai so't. Nha^n vie^n na`y so+'m muo^.n gi` cu~ng bi. chu? nha^n sa tha?i, cho+' kho^ng the^? la`m vie^.c la^u. Trong tru+o+`ng ho+.p na`y ngu+o+`i ta no'i ra(`ng nha^n vie^n ddo' cha(?ng qua chi? "ngu~ nha^.t kinh trie^.u" ma` tho^i.

Ba.ch die^.n thu+ sinh

DDo+`i nha` To^'ng, o+? vu`ng Vu~ Khang thuo^.c Ngo^ Qua^.n, co' 1 ngu+o+`i te^n la` Tra^`m Kha'nh Chi, tu+` nho? dda~ o^m chi' lo+'n, la.i co' su+'c ma.nh va` gio?i ve^` binh bi. (to^? chu+'c qua^n su+.).

Va`o cuo^'i ddo+`i Ta^'n, tu+o+'ng nha` Ta^'n la` To^n A^n kho+?i binh la`m loa.n. Loa.n binh va^y dda'nh dda^'t Vu~ Khanh, lu'c ddo' Tra^`m Kha'nh Chi ma(.c du` co`n ra^'t tre?, dda~ cu`ng ngu+o+`i trong ho. no^?i da^.y cho^'ng la.i dde^? tu+. ve^., va` tha('ng gia(.c nhie^`u la^`n.

Tu+` ddo', Tra^`m Kha'nh Chi no^?i tie^'ng la` ngu+o+`i du~ng ca?m thie^.n chie^'n.

Na(m 40 tuo^?i, Tra^`m Kha'nh Chi la` bo^. tu+o+'ng cu?a quan Tha'i Thu' Ca?nh La(ng la` Ba' Phu` (con cu?a Chinh lo^~ tu+o+'ng qua^n Trie^.u Lua^n).

Vu`ng Ca?nh La(ng thu+o+`ng bi. ngu+o+`i Man Di (te^n go.i 1 da^n to^.c thie^?u so^' tho+`i ddo') to+'i xa^m pha.m qua^'y nhie^~u. Tu+` khi co' Tra^`m Kha'nh Chi, vu`ng Ca?nh La(ng ddu+o+.c ba?o dda?m an ninh, Ba' Phu` nha^n ddo' ma` ddu+o+.c tha(ng la`m Tu+o+'ng qua^n.

Sau nhie^`u na(m lie^n tie^'p giu+~ an ninh vu`ng bie^n gio+'i, Tra^`m Kha'nh Chi thu tha^.p ddu+o+.c ra^'t nhie^`u kinh nghie^.m chie^'n dda^'u quy' gia'. Vi` Tra^`m Kha'nh Chi lie^n tu.c la^.p nhie^`u chie^'n co^ng ne^n ddu+o+.c tie^'n cu+? vo+'i Hie^'u Vu~ dde^' nha` To^'ng (tu+'c Lu+u Du.), va` ddu+o+.c giao cho nhie^.m vu. pho`ng ve^. kinh ddo^.

Nie^n hie^.u Nguye^n gia thu+' 19 ddo+`i Va(n dde^' nha` To^'ng, vi` la.i la^.p ddu+o+.c nhie^`u chie^'n co^ng tha?o pha.t man di, Tra^`m Kha'nh Chi ddu+o+.c tha(ng la`m Kie^'n Vu~ tu+o+'ng qua^n, pho`ng ve^. bie^n cu+o+ng.

Nie^n hie^.u Nguye^n gia thu+' 27, To^'ng Va(n dde^' muo^'n mo+? mang bo+` co~i ve^` phu+o+ng Ba('c, sai nho'm Vu+o+ng Huye^`n Mo^ ddem qua^n Ba('c pha.t. Tra^`m Kha'nh Chi he^'t lo+`i can nga(n, la.i ddu+a ra tru+o+`ng ho+.p cu?a nhie^`u vi. vua tru+o+'c, dda~ nhie^`u la^`n Ba('c pha.t nhu+ng dde^`u tha^'t ba.i. To^'ng Va(n dde^' lie^`n cu+? 2 vi. quan va(n ra tranh lua^.n vo+'i Tra^`m Kha'nh Chi. Tra^`m Kha'nh Chi no'i :

- Giu+~ vie^.c nu+o+'c, cu~ng nhu+ lo vie^.c nha` va^.y. Muo^'n ba`n lua^.n ve^` vie^.c ca`y ruo^.ng thi` pha?i ba`n lua^.n vo+'i 1 no^ng phu nhie^`u kinh nghie^.m. Muo^'n ba`n lua^.n ve^` vie^.c canh cu+?i thi` pha?i ba`n lua^.n vo+'i ngu+o+`i dda`n ba` de^.t va?i. Nay Be^. ha. muo^'n mo+? chie^'n tranh vo+'i nu+o+'c kha'c, ma` la.i dde^? nhu+~ng ngu+o+`i ba.ch die^.n thu+ sinh kho^ng 1 chu't kinh nghie^.m ve^` qua^n su+. ddu+'ng ra ba`n lua^.n, thi` la`m sao ma` tha`nh co^ng ddu+o+.c.

To^'ng Va(n dde^' kho^ng nghe lo+`i Tra^`m Kha'nh Chi, cu+' cho ddem qua^n dda'nh phu+o+ng Ba('c, va` qua? nhie^n ba.i tra^.n na(.ng ne^`.

Su+. ti'ch na`y dddu+o+.c che'p trong pha^`n Tra^`m Kha'nh Chi truye^.n cu?a bo^. To^'ng thu+. Tu+` ca^u no'i cu?a Tra^`m Kha'nh Chi trong su+. ti'ch tre^n ("Du.c nha.c quo^'c chi du+~ ba.ch die^.n thu+ sinh mu+u chi, su+. ha` do te^'" -- Muo^'n dda'nh 1 nu+o+'c kha'c ma` la.i ddi ba`n lua^.n vo+'i ha.ng ba.ch die^.n thu+ sinh, thi` su+. vie^.c la`m sao tha`nh co^ng), ma` ngu+o+`i ddo+`i sau ru't ra tha`nh ngu+~ "Ba.ch die^.n thu+ sinh" dde^? chi? ngu+o+`i tre? tuo^?i, chi? co' ca'i ho.c sa'ch vo+?, kho^ng co' kinh nghie^.m gi` va` kho^ng bie^'t ddo^'i pho' vo+'i thu+.c te^' ngoa`i ddo+`i.

Be^? da^u

Su+. ti'ch "Thu+o+ng ha?i tang ddie^`n" ddu+o+.c du`ng ra^'t nhie^`u trong co^? va(n VN, va` thu+o+`ng ddu+o+.c go.i la` "be^? da^u", hoa(.c "da^u be^?". Cha(?ng ha.n DDoa.n Tru+o+`ng Ta^n Thanh cu?a Nguye^~n Du co' ca^u "Tra?i qua mo^.t cuo^.c be^? da^u", hoa(.c Cung Oa'n Nga^m Khu'c cu?a Nguye^~n Gia Thie^`u co' ca^u "Ai ba`y tro` ba~i be^? nu+o+ng da^u", dde^`u la^'y y' tu+` su+. ti'ch cu?a Trung Hoa.

Cuo^'n "Tha'i bi`nh ngu+. la~m", ddu+o+.c soa.n trong ddo+`i To^'ng, co' che'p 1 su+. ti'ch co^? nhu+ sau :

1 la^`n tre^n 1 chie^'c thuye^`n ngoa`i bie^?n, co' 3 vi. bo^ la~o, nie^n ky? (so^' tuo^?i) ra^'t cao; 3 vi. ga(.p nhau va` ho?i tha(m tuo^?i ta'c cu?a nhau

Vi. bo^ la?o thu+' nha^'t no'i ra(`ng ho^`i co`n nie^n thie^'u, o^ng co`n tha^'y ddu+o+.c Ba`n Co^? (theo co^? truye^`n cu?a Trung Hoa thi` Ba`n Co^? la` thu?y to^? cu?a loa`i ngu+o+`i) ddang o+? giu+~a ranh gio+'i cu?a trong va` ngoa`i (Theo truye^`n thuye^'t, thi` va`o tho+`i thie^n ddi.a so+ khai, vu~ tru. co`n ho^~n ddo^.n nhu+ trong lo`ng 1 qua? tru+'ng ga` va^.y. Ve^` sau da^`n da^`n cao le^n, dda^'t da^`n da^`n da`y le^n, o^ng Ba`n Co^? cu~ng theo tro+`i dda^'t ma` lo+'n le^n. Theo truye^`n thuye^'t na`y thi` Ba`n Co^? lo+'n le^n vo+'i tro+`i dda^'t vu~ tru., ta^'t ca? chu'ng ta dde^`u bao ha`m [co' o+? trong] trong ddo'. Vi. bo^ la~o thu+' nha^'t na`y no'i ra(`ng Ba`n Co^? co`n ddang o+? giu+~a ranh gio+'i trong va` ngoa`i, y' no'i ra(`ng lu'c vi. bo^ la~o ddo' co`n nie^n thie^'u, thi` o^ng Ba`n Co^? chu+a lo+'n la('m, su+. lo+'n ddo' ha~y co`n co' gio+'i ha.n, nghi~a la` vi. bo^ la~o na`y nhie^`u tuo^?i dde^'n no^~i chi ra ddo+`i sau khi tro+`i dda^'t khai mo+? 1 i't la^u ma` tho^i).

Vi. bo^ la~o thu+' nhi` no'i ra(`ng, mo^~i la^`n tha^'y bie^?n xanh ho'a tha`nh ruo^.ng da^u, thi` o^ng la.i la^'y 1 ca'i the? dde^? ghi nho+', va` ba^y gio+` so^' the? ddo' dda~ cha^'t dda^`y 10 gian nha` ro^`i ("bie^?n xanh" tu+'c la` "thu+o+ng ha?i"; "ruo^.ng da^u" tu+'c "tang ddie^`n"; bie^?n xanh bie^'n tha`nh ruo^.ng da^u la` chi? su+. thay ddo^?i cu+.c lo+'n lao; y' cu~ng chi? su+. thay ddo^?i cu?a su+. ddo+`i, ngu+o+`i ddo+`i. Theo sa'ch "Tha^`n tie^n truye^.n thi` "Tam tha^.p nie^n vi nha^'t bie^'n, thu+o+ng ha?i bie^'n vi tang ddie^`n", nghi~a la` cu+' 30 na(m la.i co' 1 la^`n thay ddo^?i, bie^?n ca? ho'a tha`nh ruo^.ng da^u, ruo^.ng da^u hoa' tha`nh bie^?n ca?).

Vi. bo^ la~o thu+' ba no'i ra(`ng, o^ng tu+`ng a(n tra'i Ba`n dda`o, ro^`i la^'y ho^.t tro^`ng o+? cha^n nu'i Co^n Lua^n, lu'c nu'i na`y mo+'i co', hie^.n nhu+~ng ca^y dda`o ddo' ha~y co`n, va` cu`ng tuo^?i vo+'i nu'i Co^n Lua^n, va` cao ba(`ng nu'i Co^n Lua^n. (Tu.c truye^`n tho+`i to^'i co^? [ra^'t xu+a], o+? ngoa`i bie^?n DDo^ng co' 1 tra'i nu'i te^n la` DDo^. Sa'ch So+n, tre^n nu'i co' 1 ca^y dda`o, ca`nh la' xoe` ra che ca? 1 vu`ng ma^'y nga`n da(.m, go.i la` ca^y Ba`n dda`o,tu+'c la` Ba`n dda`o tho., cu+' 3000 na(m mo+i no+? hoa 1 la^`n, va` 3000 na(m sau ddo' mo+'i ke^'t tra'i; ngoa`i ra Ba`n dda`o co`n co' nghi~a la` dda`o tie^n; 1 thu+' dda`o ddu+o+.c tro^`ng no+i tie^n gio+'i).

Su+. ti'ch na`y ddu+o+.c che'p trong bo^. "Tha'i bi`nh ngu+. la~m" ddo+`i To^'ng, qua? la` 1 truye^`n thuye^'t hoang ddu+o+`ng; ngu+o+`i soa.n bo^. sa'ch tre^n co' le~ dda~ du`ng tri' tu+o+?ng tu+o+.ng qua' do^`i da`o co^'t ddem la.i cho ngu+o+`i ddo.c nhu+~ng ca?m gia'c la. lu`ng ma` tho^i.

Nhu+ng tu+` su+. ti'ch tre^n dda^y, ngu+o+`i ddo+`i sau dda~ ru't ti?a ra tha`nh ngu+~ "Thu+o+ng ha?i tang ddie^`n" dde^? no'i ve^` nhu+~ng su+. thay ddo^?i o+? ddo+`i. Rie^ng ddo^'i vo+'i nhu+~ng ngu+o+`i gia` ca?, dda~ tu+`ng chu+'ng kie^'n nhie^`u su+. thay ddo^?i o+? ddo+`i, hoa(.c nhu+~ng ngu+o+`i dda~ tra?i qua nhie^`u kinh nghie^.m o+? ddo+`i, thi` ngu+o+`i ta du`ng tha`nh ngu+~ "Li.ch ta^.n thu+o+ng tang" (tra?i qua he^'t nhu+~ng su+. thay ddo^?i).

Ca'o mu+o+.n oai hu`m

Ngu+o+`i VN ta thu+o+`ng nghe tha`nh ngu+~ "Ca'o mu+o+.n oai hu`m" hoa(.c "Ca'o ddo^.i lo^'t hu`m", la` do tha`nh ngu+~ "Ho^` gia? ho^? uy" cu?a Ta`u.

Tho+`i Chie^'n quo^'c, vua nu+o+'c So+? la` Hoa`n Vu+o+ng la^'y la`m la. ra(`ng ta.i sao nha^n da^n mie^`n Ba('c Trung Hoa la.i so+. ha~i 1 vi. dda.i tu+o+'ng te^n Chie^u He^` Tua^'t nhu+ va^.y. So+? Hoa`n Vu+o+ng be`n ho?i ca'c dda.i tha^`n trong trie^`u xem ly' do la` ta.i sao.

Trong so^' dda.i tha^`n, co' 1 ngu+o+`i te^n la` Giang A^'t dda~ mu+o+.n 1 ca^u chuye^.n ngu. ngo^n dde^? gia?i thi'ch cho So+? Hoa`n Vu+o+ng nhu+ sau :

- Ta.i 1 khu ru+`ng kia, 1 con ho^? ba('t ddu+o+.c 1 con ca'o. Con ca'o tu+'c thi` la`m bo^. do.a na.t con ho^?, no'i ra(`ng no' la` su+' gia? do tro+`i sai xuo^'ng dde^? tho^'ng tri. muo^n loa`i thu', ne^'u ho^? xa^m pha.m dde^'n no' ta^'t la` se~ bi. tro+`i tru+`ng pha.t. Ne^'u ho^? kho^ng tin, ha~y ddi theo no', dde^? xem muo^n loa`i thu' so+. ha~i no' nhu+ the^' na`o.

Con ho^? nghe lo+`i no'i cu?a con ca'o tinh kho^n, tha^'y cu~ng co' ly', be`n ba(`ng lo`ng theo sau dde^? xem co' ddu'ng nhu+ lo+`i cao no'i kho^ng.

Qua? nhie^n, suo^'t tre^n ddu+o+`ng ddi, muo^n loa`i thu' tha^'y bo'ng da'ng con ca'o to+'i dda^u, cu~ng dde^`u hoa?ng so+. cha.y he^'t. Con ho^? dda^u bie^'t la` muo^n loa`i thu' bo? cha.y, chi'nh la` vi` so+. ho^?, dda^u pha?i vi` so+. ca'o.

Nay binh quye^`n cu?a chu'a co^ng ddu+o+.c trao tra? cho Chie^u He^` Tua^'t, nha^n da^n phu+o+ng Ba('c so+. ha~i la` so+. binh lu+.c cu?a chu'a co^ng chu+' dda^u pha?i so+. Chie^u He^` Tua^'t.

Su+. ti'ch tre^n dda^y che'p trong Quo^'c sa'ch. Y' Giang A^'t muo^'n so sa'nh con ca'o trong truye^.n vo+'i DDa.i tu+o+'ng Chie^u He^` Tua^'t, so sa'nh nha^n da^n phu+o+ng Ba('c vo+'i muo^n loa`i, va` so sa'nh con ho^? vo+'i So+? Hoa`n Vu+o+ng, dde^? gia?i thi'ch ra(`ng, so+? di~ nha^n da^n phu+o+ng Ba('c so+. ha~i Chie^u He^` Tua^'t chi? vi` Chie^u He^` Tua^'t co' ddu+o+.c binh quye^`n do So+? Hoa`n Vu+o+ng trao cho ma` tho^i. Nhu+ va^.y nha^n da^n phu+o+ng Ba('c so+. la` so+. So+? Hoa`n Vu+o+ng, chu+' kho^ng pha?i la` so+. Chie^u He^` Tua^'t, cu~ng nhu+ muo^n loa`i thu' so+. la` so+. con ho^? chu+' kho^ng pha?i so+. con ca'o.

Tu+` su+. ti'ch tre^n, ngu+o+`i ddo+`i sau dda~ ru't ra tha`nh ngu+~ "Ho^` gia? ho^? uy" (con ca'o gia? ca'i oai con co.p) dde^? no'i ve^` ngu+o+`i du+.a va`o quye^`n the^' ddi.a vi. cu?a ngu+o+`i kha'c ma` le^n ma(.t, hoa(.c ba('t na.t ngu+o+`i co^ the^'.

Cha^'p ca'nh, lie^`n ca`nh

"Cha('p ca'nh, lie^`n ca`nh" tu+'c la` "Chim cha('p ca'nh, ca^y lie^`n ca`nh".

Sa'ch Nhi~ Nha~ che'p : chim Kie^m thuo^.c gio^'ng chim le le, lo^ng ma`u xanh, chi? co' 1 ca'nh va` 1 ma('t, thu+o+`ng o+? phu+o+ng Nam. Mo^~i khi muo^'n bay thi` 2 con pha?i cha('p ca'nh vo+'i nhau mo+'i bay du+o+.c.

Chim na`y go.i la` Ty~ du+.c ddie^?u, hay co`n go.i la` Kie^m Kie^m.

Ca^y lie^`n ca`nh la` ca`nh cu?a 2 ca^y giao nhau.

Nguye^n ddo+`i Chie^'n quo^'c*, vua nu+o+'c To^'ng te^n Ye^?n vo^'n ngu+o+`i hie^'u sa('c, da^m ba.o. 1 ho^m dde^'n cho+i o+? go` Phong Phu., ba('t ga(.p 1 phu. nu+~ ha'i da^u ra^'t dde.p. Vua do. ho?i bie^'t la` vo+. cu?a nho si~ Ha`n Phu`ng, ngu+o+`i ho. Tu+'c. Vua lie^`n cho ddo`i Ha`n, ba?o ddem vo+. lai hie^'n cho mi`nh. Ha`n so+. uy quye^`n, ve^` thua^.t cho vo+. nghe va` kho'c ho?i co' ba(`ng lo`ng kho^ng ? Tu+'c thi. la`m tho+ dde^? to? y' mi`nh :

Vua To^'ng say me^ sa('c dde.p cu?a na`ng, theo dduo^?i kho^ng tho^i. Lie^`n sai ngu+o+`i dde^'n ta^.n nha` Ha`n, cu+o+'p la^'y ngu+o+`i ngo.c. Ha`n tha^'y vo+. bi. ba('t ddem le^n xe ddi, lo`ng nhu+ dao ca('t, bie^'t kho^ng phu+o+ng gia?i cu+'u, kie^'p na`y kho' ho+.p, ddau ddo+'n qua' ma` tu+. tu+?.

Vua To^'ng ddem Tu+'c thi. le^n dda`i Thanh La(ng, cu+o+~ng ba'ch, ba?o na`ng :

- Ta dda^y la` vua 1 nu+o+'c, co' ddu? uy quye^`n sinh sa't trong tay. Muo^'n phu'c, ta cho phu'c. Muo^'n ho.a, ta cho ho.a. Phu+o+ng chi cho^`ng na`ng dda~ che^'t, na`ng co`n o+? vo+'i ai. Ne^'u ba(`ng tho+` qua? nha^n, cu`ng tay ba('t ma(.t ke^` thi` se~ ddu+o+.c phong hoa`ng ha^.u.

Tu+'c thi. no^?i gia^.n la`m tho+ to? y' mi`nh :

Vua To^'ng tu+'c qua', ba?o :

- Na`ng dde^'n dda^y ro^`i, da^~u kho^ng muo^'n tho+` ta cu~ng kho^ng the^? ddu+o+.c.

Tu+'c thi. tha^'y the^' cu`ng, no'i :

- DDe^? thie^'p ta('m go^.i, thay a'o, la.y linh ho^`n cho^`ng cu~ ro^`i se~ xin ha^`u dda.i vu+o+ng.

Vua To^'ng ba(`ng lo`ng cho.

Tu+'c thi. ta('m go^.i, thay a'o xong, ngu+?a tro^ng le^n kho^ng, cha('p tay va'i 2 va'i ro^`i tu+` tre^n la^`u dda^m dda^`u xuo^'ng. Vua To^'ng hoa?ng ho^'t, vo^.i ni'u la.i nhu+ng kho^ng ki.p. Kha'm xem trong mi`nh na`ng co' 1 bu+'c thu+. DDa.i y' no'i : Sau khi che^'t xin cho ddem thi the^? cu`ng cho^n 1 mo^. vo+'i cho^`ng, du+o+'i suo^'i va`ng se~ ddo^.i a^n sa^u.

Vua To^'ng ca? gia^.n, cho ng+o+`i cho^n rie^ng 1 no+i, la`m 2 mo^. ca'ch xa nhau. DDu+o+.c 3 ho^m, bo^~ng 1 dde^m co' gio^'ng ca^y Va(n Tu+? mo.c o+? ca.nh 2 ngo^i mo^.. Chi? trong 1 tua^`n, ca^y a^'y da`i ho+n 3 thu+o+'c, nhu+~ng ca`nh qua^'n qui't la^'y nhau nhu+ mo^.t. Thi?nh thoa?ng co' 1 ddo^i chim uye^n u+o+ng dda^.u o+? tre^n ca`nh, giao dda^`u ke^u nhau 1 gio.ng bi thu+o+ng. Ngu+o+`i o+? ke^' ca^.n cho ddo' la` oan ho^`n cu?a vo+. cho^`ng Ha`n Phu`ng ho'a sinh, va` go.i thu+' ca^y a^'y la` "Ca^y tu+o+ng tu+".

Trong ta'c pha^?m DDoa.n Tru+o+`ng Ta^n Thanh cu?a Nguye^~n Du co' ca^u :

Trong Chinh Phu. Nga^m cu?a DDa(.ng Tra^`n Co^n co' ca^u :

Trong Tru+o+`ng Ha^.n Ca cu?a Ba.ch Cu+ Di. ddo+`i nha` DDu+o+`ng be^n Ta`u, ddoa.n thua^.t lo+`i the^` giu+~a dde^m tha^'t ti.ch (mo^`ng 7 tha'ng 7) cu?a DDu+o+`ng Minh Hoa`ng cu`ng Du+o+ng Qui' Phi ta.i ddie^.n Tru+o+`ng Sinh, co' ca^u :

(Ta.i thie^n nguye^.n ta'c ty? du+.c ddie^?u, Ta.i ddi.a nguye^n vi lie^n ly' chi.)

Va^.y "chim lie^`n ca'nh, ca^y lie^`n ca`nh" co' y' no'i vo+. cho^`ng ga('n bo' chung thu?y ddo+`i ddo+`i, kho^ng bao gio+` xa ro+`i nhau.

* DDo+`i Chie^'n quo^'c : 479-221 tru+o+'c TL; cu~ng go.i la` DDo^ng Cha^u Lie^.t Quo^'c, cuo^'i ddo+`i Xua^n Thu va` sau ddo+`i Ta^`n. Lu'c ba^'y gio+` co' 7 nu+o+'c ma.nh go.i la` "Chie^'n quo^'c tha^'t hu`ng" -- Te^`, So+?, Ye^n, Trie^.u, Ha`n, Ngu.y, Ta^`n -- ga^y chie^'n vo+'i nhau. Nha` Cha^u la` do Vo~ Vu+o+ng khi die^.t ddu+o+.c vua Tru. cu?a nha` Thu+o+ng sa'ng la^.p va` ke'o da`i ddu+o+.c 873 na(m qua 37 ddo+`i vua. Tuy nhie^n, tho+`i go.i la` DDo^ng Cha^u Lie^.t Quo^'c tranh hu`ng chi? xa?y ra trong khoa?ng ddo+`i cu?a Cha^u Bi`nh Vu+o+ng dde^'n Cha^u Noa~n Vu+o+ng, la` lu'c nha` Cha^u bi. die^.t vong. Tu+` tru+o+'c, nha` Cha^u ddo'ng ddo^ o+? phi'a Ta^y dda^'t Kie^?u, sau dde^'n ddo+`i Cha^u U Vu+o+ng bi. gia(.c Khu+o+ng Nhung [tu+'c Ta^y Cha^u] gie^'t che^'t. Con cu?a U Vu+o+ng la` Tha'i tu+? Nghi Cu+.u ddu+o+.c to^n le^n ke^' vi. tu+'c Cha^u Bi`nh Vu+o+ng. Cha^u Bi`nh Vu+o+g nha^.n tha^'y kinh do^ cu~ o+? dda^'t Kie^?u bi. ta`n pha' vi` gia(.c Khu+o+ng Nhung, lie^`n do+`i ddo^ sang phi'a DDo^ng dda^'t La.c Du+o+ng tu+'c DDo^ng Cha^u.

Cha^u ve^` Ho+.p Pho^'

VN co' tha`nh ngu+~ "Cha^u ve^` Ho+.p (Hie^.p) Pho^'", y' nghi~a hoa`n toa`n gio^'ng tha`nh ngu+~ cu?a Ta`u "Ho+.p Pho^' cha^u hoa`n" hoa(.c "Cha^u hu+o+`n (hoa`n) Ho+.p Pho^'" (ngo.c trai tro+? ve^` Ho+.p Pho^'). Ca^u na`y y' no'i cu?a ma^'t tro+? ve^` tay cu~.

Sa'ch "Ha^.u Ha'n thu+", pha^`n Ma.nh Thu+o+`ng truye^.n, co' che'p su+. ti'ch sau dda^y.

DDu+o+'i ddo+`i DDo^ng Ha'n, Ma.nh Thu+o+`ng tu+`ng giu+~ chu+'c Tha'i thu' o+? qua^.n Ho+.p pho^', 1 tha`nh cu~ o+? ta.i vu`ng DDo^ng Ba('c huye^.n Ho+.p Pho^', ti?nh Qua?ng DDo^ng nga`y nay.

Ho+.p Pho^' la` 1 da?i dda^'t duye^n ha?i, kho^ng sa?n xua^'t ngu~ co^'c hay hoa qua? va^.t pha^?m gi`, ma` chi? chuye^n sa?n xua^'t ha.t trai, tu+'c tra^n cha^u. Da^n chu'ng no+i dda^y ra^'t ca^`n thu+.c pha^?m, va` thu+.c pha^?m thu+o+`ng ddu+o+.c cho+? tu+` Giao Chi? to+'i (Giao Chi? la` te^n 1 qua^.n tho+`i DDo^ng Ha'n, tu+'c vu`ng phi'a Ba('c cu?a Ba('c Vie^.t nga`y nay). 2 vu`ng Ho+.p Pho^' va` Giao Chi? thu+o+`ng co' lie^n he^. thu+o+ng ma.i; Ho+.p Pho^' thu+o+ng du`ng ha.t trai dde^? ddo^?i la^'y thu+.c pha^?m cu?a Giao Chi?.

Tru+o+'c khi Ma.nh Thu+o+`ng to+'i nha^.m chu+'c Tha'i thu' ta.i Ho+.p Pho^', thi` vie^n Tha'i thu' tie^`n nhie^.m la` ke? tham lam, dda~ ra li.nh cho da^n chu'ng ddi.a phu+o+ng, mo^~i la^`n mo` ddu+o+.c ha.t trai thi` pha?i ddem to+'i dinh Tha'i thu'. Vie^n Tha'i thu' tie^`n nhie^.m ddo' se~ cho.n nhu+~ng ha.t ngo.c trai to^'t dde^? la`m cu?a rie^ng, co`n nhu+~ng ha.t ngo.c trai xa^'u thi` tra? la.i cho da^n chu'ng dde^? ba'n ddi, hoa(.c trao ddo^?i thu+.c pha^?m ma` so^'ng.

Tha^.t la` la., tu+` khi vie^n Tha'i thu' tie^`n nhie^.m ra li.nh nhu+ va^.y thi` so^' trai o+? vu`ng bie^?n Ho+.p Pho^' gia?m su't ha(?n ddi, chu'ng di chuye^?n to+'i vu`ng bie^?n thuo^.c Giao Chi? ra^'t ddo^ng dda?o.

Ho+.p Pho^' chi? so^'ng ba(`ng nghe^` mo` ngo.c trai, nay trai di chuye^?n ga^`n he^'t, ngo.c trai ti`m kho^ng tha^'y, ne^n sinh hoa.t kinh te^' sa su't cu`ng cu+.c, ngu+o+`i buo^n ba'n tu+` ca'c no+i kho^ng to+'i nu+~a, thu+.c pha^?m thie^'u tho^'n, da^n chu'ng ddo'i kho^? che^'t ra^'t nhie^`u.

Ma.nh Thu+o+`ng to+'i nha^.m chu+'c. Tru+o+'c he^'t, o^ng ba~i bo? me^.nh le^.nh vo^ ly' kia, ro^`i su+?a ddo^?i ta^'t ca? chi'nh sa'ch cu~ cu?a vie^n Tha'i thu' tie^`n nhie^.m, vie^.c gi` cu~ng nghi~ to+'i lo+.i i'ch cu?a da^n. DDie^`u la. lu`ng xa?y ra. Chu+a dda^`y 1 na(m sau, bao nhie^u trai tru+o+'c kia do+`i xuo^'ng vu`ng bie^?n phi'a Nam, nay la.i tro+? ve^` vu`ng dye^n ha?i Ho+.p Pho^' nhie^`u nhu+ tru+o+'c, da^n chu'ng la.i so^'ng a^'m no, thu+o+ng ma.i la.i pha't dda.t, vu`ng Ho+.p Pho^' thi.nh vu+o+.ng ho+n xu+a ga^'p bo^.i.

Ta^'t nhie^n su+. ti'ch na`y chi? la` 1 truye^`n thuye^'t, ma` dda~ la` truye^`n thuye^'t thi` kho^ng dda'ng tin, cha(?ng qua da^n chu'ng muo^'n ca tu.ng co^ng ddu+'c cu?a Ma.nh Thu+o+`ng dda~ ddem la.i ha.nh phu'c cho da^n ma` tho^i.

Tuy nhie^n, tu+` su+. ti'ch na`y, ngu+o+`i ddo+`i sau dda~ ru't ra tha`nh ngu+~ "Cha^u hoa`n Ho+.p Pho^'" dde^? no'i ve^` 1 va^.t gi` tha^'t la.c ro^`i la.i ddu+o+.c ti`m tha^'y, tro+? ve^` vo+'i chu? cu~.