Trong va(n chu+o+ng VN, ta thu+o+`ng nghe to+'i nhu+~ng tu+` ngu+~ nhu+ Nguye^.t la~o, To+ ho^`ng , Xi'ch tha(`ng, Tra(ng gia`... Cha?ng ha.n nhu+ trong Cung Oa'n Nga^m Khu'c cu?a Nguye^~n Gia Thie^`u co' ca^u :"So+.i xi'ch tha(`ng chi dde^? vu+o+'ng cha^n" hay "Tay nguye^.t la~o cha(?ng se thi` cho+'". Ta^'t ca? nhu+~ng tu+` ngu+~ ddo' dde^`u ddu+o+.c ru't ra tu+` su+. ti'ch Vi Co^' cu?a Ta`u.

Sa'ch "Tu.c u qua'i lu.c" co' che'p 1 su+. ti'ch nhu+ sau :

1 dde^m co' tra(ng, Vi Co^' ga(.p 1 o^ng gia` ngo^`i du+o+'i tra(ng, la^.t tu+`ng trang mo^.t cu?a cuo^'n sa'ch lo+'n va` da`y. Vi Co^' to` mo` bu+o+'c to+'i ho?i :

- Cha`o o^ng cu., o^ng cu. ddang coi sa'ch gi` va^.y ?

O^ng la~o dda'p :

- DDa^y la` cuo^'n so^? ghi che'p le^n te^n tuo^?i cu?a nhu+~ng ngu+o+`i la`m vo+. cho^`ng vo+'i nhau trong thie^n ha..

Vi Co^' nhi`n ky~ o^ng gia`, tha^'y o^ng ddeo be^n mi`nh 1 ca'i tu'i lo+'n, trong ddo' co' nhie^`u so+.i da^y ddo?, be`n ho?i :

- Trong ca'i tu'i cu?a o^ng cu., co' nhie^`u da^y ddo? qua', dde^? la`m gi` va^.y ?

O^ng gia` dda'p :

- Nhu+~ng so+.i da^y ddo? na`y du`ng dde^? buo^.c cha^n 2 vo+. cho^`ng vo+'i nhau. Du` cho 2 ngu+o+`i co' la` ke? thu`, hoa(.c xa nhau nghi`n da(.m, nhu+ng ne^'u buo^.c cha^n ba(`ng so+.i da^y ddo? na`y thi` nha^'t ddi.nh sau na`y se~ la`m vo+. cho^`ng vo+'i nhau.

Tie^'p ddo' o^ng la~o ddu+'ng da^.y ma` ddi. Vi Co^' cu~ng to` mo` ddi theo. To+'i khu ba'n ga.o trong cho+., tha^'y 1 ngu+o+`i dda`n ba` mu` lo`a bo^`ng tre^n tay 1 ddu+'a be' ga'i khoa?ng 3 tuo^?i, o^ng gia` be`n quay la.i ba?o Vi Co^' ra(`ng :

- DDu+'a be' ga'i ddang ddu+o+.c ngu+o+`i dda`n ba` mu` bo^`ng kia, sau na`y se~ la` vo+. cu?a ngu+o+i dda^'y.

Vi Co^' gia^.n la('m, cho la` o^ng gia` dda~ ddu`a gio+~n la`m nhu.c mi`nh, be`n sai te^n dda`y to+' ca^`m dao ra cho+., ti`m gie^'t ddu+'a be' ga'i. Te^n dda`y to+' dda^m 1 dao ro^`i bo? cha.y.

Mu+o+`i bo^'n, mu+o+`i la(m na(m sau, Vi Co^' dda~ thi dda^.u la`m quan, ddu+o+.c quan Thu+' su+? Kinh Cha^u la` Vu+o+ng Tha'i ddem con ga'i ga? cho. Ngu+o+`i vo+. cu?a Vi Co^' nhan sa('c cu+.c ky` my~ le^., chi? rie^ng o+? khoa?ng giu+~a ca(.p lo^ng ma`y co' 1 ca'i se.o.

Vi Co^' ho?i cha vo+. :

- Ta.i sao la.i co' ca'i se.o ddo' ?

Vu+o+ng Tha'i dda'p :

- 14 na(m tru+o+'c, ngu+o+`i vu' em la` Tra^`n thi. bo^`ng no' ra cho+i o+? khu cho+. ba'n ga.o, ro^`i bi. bo.n co^n ddo^` ga^y thu+o+ng ti'ch.

Vi Co^' cho+.t nho+' ra chuye^.n nga`y xu+a, be`n ho?i tie^'p :

- Co' pha?i ngu+o+`i vu' em ddo' mu` ma('t kho^ng ?

Vu+o+ng Tha'i ga^.t dda^`u dda'p :

- DDu'ng va^.y.

Vi Co^' be`n ddem chuye^.n ga(.p o^ng gia` du+o+'i tra(ng 14 na(m tru+o+'c, tha`nh tha^.t ke^? la.i cho Vu+o+ng Tha'i nghe. Cha vo+. va` con re^? dde^`u la^'y la`m kinh di. vo^ cu`ng.

Ve^` sau, vo+. cho^`ng Vi Co^' so^'ng vo+'i nhau ra^'t ho`a thua^.n.

Chuye^.n na`y ddu+o+.c da^n chu'ng trong To^'ng tha`nh bie^'t, va` ngo^i lu+~ qua'n o+? phi'a nam tha`nh ddu+o+.c dda(.t te^n la` DDi.nh ho^n ddie^'m.

Tu+` su+. ti'ch cu?a Vi Co^', che'p trong "Tu.c u qua'i lu.c", ngu+o+`i ddo+`i sau ru't ra tu+` ngu+~ "Nguye^.t ha. la~o nha^n", hoa(.c go.i ta('t la` "Nguye^.t la~o" (o^ng gia` du+o+'i tra(ng), dde^? chi? vi. tha^`n coi ve^` vie^.c vo+. cho^`ng, hoa(.c dde^? chi? ngu+o+`i mai mo^'i trong vie^.c nha^n duye^n.

Tra^u cha^.m uo^'ng nu+o+'c ddu.c

VN co' tha`nh ngu+~ "Tra^u cha^.m uo^'ng nu+o+'c ddu.c" tuy lo^'i no'i co' kha'c, nhu+ng y' nghi~a thi` tu+o+ng ddo^`ng vo+'i tha`nh ngu+~ cu?a Ta`u "Tie^.p tu'c tie^n dda(ng" (nhanh cha^n thi` tre`o le^n ddu+o+.c tru+o+'c), hoa(.c "Tie^.p tu'c tie^n dda('c" (nhanh cha^n thi` ddu+o+.c tru+o+'c). Ca'c tha`nh ngu+~ na`y ddu+o+.c du`ng dde^? no'i ve^` tru+o+`ng ho+.p ngu+o+`i nhanh cha^n se~ dda.t ddu+o+.c mu.c ddi'ch tru+o+'c, ke? cha^.m cha^n ta^'t pha?i thie^.t tho`i.

Trong li.ch su+? Ta`u, trie^`u dda.i nha` Ta^`n la` trie^`u dda.i co' chi'nh sa'ch cu+.c ky` ta`n ba.o, na`o la` ddo^'t sa'ch cho^n ho.c tro`, na`o la` su+u cao thue^' na(.ng, giao di.ch kho' kha(n, khie^'n da^n oa'n ha^.n vo^ cu`ng.

Cuo^'i ddo+`i Ta^`n, ca'c anh hu`ng ha`o kie^.t trong thie^n ha. no^?i le^n kha('p no+i, cho^'ng la.i nha` Ta^`n va` tranh gia`nh thie^n ha..

Lu+u Bang co' 1 dda.i tu+o+'ng la` Ha`n Ti'n, dda~ dda'nh ba.i Te^` Vu+o+ng DDie^`n Qua?ng, dda'nh chie^'m dda^'t La^m Chuy, bi`nh ddi.nh ddu+o+.c dda^'t Te^`. Lu'c ddo' Lu+u Bang la.i ddang bi. Ha.ng Vo~ va^y ta.i dda^'t Huy`nh Du+o+ng (tu+'c vu`ng Ta^y Nam huye^.n Huy`nh Tra.ng nga`y nay). Ro^`i Lu+u Bang so+. Ha`n Ti'n bo^.i pha?n, be`n sai Tru+o+ng Lu+o+ng to+'i tuye^n sa('c chi? la^.p Ha`n Ti'n la`m Te^` Vu+o+ng.

Mu+u si~ cu?a Ha`n Ti'n la` Khoa'i Tho^ng khuye^n Ha`n Ti'n ne^n pha?n la.i Lu+u Bang, ro^`i lie^n la.c vo+'i Ha.ng Vo~, chia ba thie^n ha., sau ddo' se~ ti'nh vie^.c tho^'ng nha^'t giang so+n. Tuy nhie^n, Ha`n Ti'n kho^ng nghe.

Ve^` sau, Ha`n Ti'n bi. gia'ng xuo^'ng la`m Hoa`i A^m Ha^`u, lu'c ddo' mo+'i nga^`m lie^n la.c vo+'i Tra^`n Hy, ddang ddo'ng qua^n ta.i Cu+. Lo^.c (tu+'c ddi.a pha^.n Vo.ng huye^.n, thuo^.c ti?nh Ha` Ba('c nga`y nay), he.n la` la^.t ddo^? Lu+u Bang. Nhu+ng a^m mu+u ba.i lo^., Lu+u Bang ddem binh dda'h Tra^`n Hy, co`n Ha`n Ti'n thi` bi. vo+. cu?a Lu+u Bang ba('t sai ddem gie^'t. Lu'c sa('p bi. ha`nh quye^'t, Ha`n Ti'n than ra(`ng :

- Ta ho^'i ha^.n kho^ng nghe lo+`i Khoa'i Tho^ng, dde^? dde^'n no^?i nga`y nay pha?i che^'t ve^` tay 1 con dda`n ba` ta^`m thu+o+`ng.

Sau khi die^.t ddu+o+.c Tra^`n Hy tro+? ve^`, Lu+u Bang bie^'t chuye^.n, be`n sai ba('t Khoa'i Tho^ng dde^? ddem che'm. Khoa'i Tho^ng ke^u oan va` no'i ra(`ng :

- Con cho' kia ma` chi? co`n bie^t chu? no', ai kho^ng pha?i chu? no' thi` no' ca('n no' su?a, huo^'ng ho^` la` ngu+o+`i. Lu'c ddo' to^i chi? bie^'t co' Ha`n Ti'n ma` kho^ng bie^'t co' chu'a co^ng. Nha` Ta^`n dda~ su.p ddo^?, anh hu`ng trong thie^n ha. ddang tranh ddoa.t nhau, ngu+o+`i na`o co' ta`i va` ha`nh ddo^.ng mau cha^n le. tay thi` ngu+o+`i ddo' ddu+o+.c thie^n ha. va^.y ("U+ thi. cao ta`i ta^.t tu'c gia? tie^n dda('c ye^n") Thie^n ha. dda.i loa.n, ngu+o+i na`o cu~ng muo^'n la`m co^ng vie^.c ma` chu'a co^ng la`m, thi` ta.i sao chu'a co^ng la.i ddi.nh gie^'t to^i ?

Lu+u Bang nga^~m nghi~ ro^`i cho la` ddu'ng, be`n tha cho Khoa'i Tho^ng.

Su+. ti'ch tre^n dda^y ddu+o+.c che'p trong Su+? ky' cu?a Tu+ Ma~ Thie^n. Tu+` ca^u no'i "Cao ta`i ta^.t tu'c tie^n dda('c ye^n" (co' ta`i cao ma` nhanh cha^n thi` ddu+o+.c tru+o+'c va^.y) cu?a Khoa'i Tho^ng, ngu+o+`i ddo+`i sau ru't ra tha`nh ngu+~ "Tie^.p tu'c tie^n dda(ng (nhanh cha^n thi` tre`o le^n ddu+o+.c tru+o+'c), hoa(.c "Tie^.p tu'c tie^n dda('c (nhanh cha^n thi` ddu+o+.c tru+o+'c) dde^? no'i ve^` tru+o+`ng ho+.p 1 ngu+o+`i la`m vie^.c mau le., quye^'t ddi.nh so+'m su?a, thi` dda.t ddu+o+.c mu.c ddi'ch tru+o+'c nhu+~ng ngu+o+`i kha'c.

Tro^'ng co+m

Kho^ng ai bie^'t tro^'ng co+m ra ddo+`i tu+` lu'c na`o. Chi? bie^'t dda.i kha'i la` ca'c cu. ta thu+o+`ng du`ng no' trong nhu+~ng di.p te^' le^~ tha^`n tha'nh, nhu+~ng buo^?i ha't che`o. Nha^'t la` trong vie^.c ddu+a dda'm ma.

DDo' la` 1 thu+' tro^'ng mi`nh da`i va` nho?, 1 loa.i tro^'ng VN hoa`n toa`n tu+` hi`nh da'ng, a^m thanh cho dde^'n ca'ch bie^?u die^~n. Khi ta^'u nha.c, nha.c co^ng pha?i ddeo da^y tro^'ng le^n co^?, dde^? tro^'ng na(`m ngang tru+o+'c bu.ng va` va^.n du.ng 10 ngo'n tay khe'o le'o cu?a mi`nh tre^n ca? 2 ma(.t tro^'ng.

Co' 1 ddie^`u kha'c thu+o+`ng la` ngu+o+`i ta hay ddi'nh the^m na('m co+m ne^'p nho? tre^n ma(.t tro^'ng. Co' le~ cu~ng vi` va^.y ma` chie^'c tro^'ng a^'y ddu+o+.c mang 1 danh hie^.u no^m na la` "tro^'ng co+m" cha(ng ? Tuy va^.y co' 1 va`i no+i thuo^.c ti?nh Ba('c Ninh nhu+ la`ng DDi`nh Ba?ng, la`ng Phu` DDo^?ng cha(?ng ha.n, nha.c co^ng kho^ng bao gio+` ddi'nh co+m tre^n ma(.t tro^'ng.

Hi`nh da'ng tro^'ng co+m mo^.c ma.c bao nhie^u thi` tie^'t ddie^.u cu?a no' phong phu' ba^'y nhie^u. No' co' a^m u buo^`n go+.i ta^m ho^`n ngu+o+`i nho+' dde^'n hi`nh a?nh que^ hu+o+ng xa xo^i hay nho+' dde^'n 1 mo^'i ti`nh tan vo+~, 1 nie^`m tang to'c bi thu+o+ng,...

Tu.c truye^`n ra(`ng :

Nga`y xu+a co' 1 nho sinh ra^'t nghe`o, thi ma~i kho^ng ddo^~, tu'ng cu`ng pha?i ddi a(n xin. Ha(`ng nga`y, khi sang ngang nha` cu?a 1 phu' ho^. thi` co' 1 co^ be' cho+` chu+.c sa(~n ddem cho co+m tra('ng canh ngon. Co^ng vie^.c ddo' cu+' theo tho+`i gian tro^i qua 1 ca'ch dde^`u dda(.n.

Suo^'t 1 na(m tro+`i nhu+ the^', cha`ng nho sinh vo^ cu`ng ca?m ddo^.ng, nhu+ng kho^ng kho?i ngu+o+.ng ngu`ng. Mo^.t ho^m, cha`ng to? lo+`i ca'm o+n co^ be' va` kho^ng nha^.n la~nh cu?a cho nu+~a. Cha`ng la.i tu+` gia~, ddi sang la`ng kha'c kie^'m a(n. Co^ be' thu+.c tha` cho bie^'t vie^.c la`m cu?a co^ la` va^ng theo lo+`i da.y cu?a co^ Hai, con ga'i cu?a chu? nha` ma` tho^i. O+n ddo' la` o+n cu?a co^ chu?.

Cha`ng ca`ng ca?m ddo^.ng, ye^u ca^`u xin ga(.p ma(.t co^ chu? dde^? to? lo+`i ca'm o+n va` tu+` gia~. Co^ be' o+? he.n la.i ho^m sau, dde^? xem co^ chu? co' ba(`ng lo`ng kho^ng ro^`i se~ cho bie^'t. Ne^'u co^ chu? ba(`ng lo`ng cho ga(.p ma(.t thi` cha`ng cu+' cho+` ta.i cho^~ na`y.

Ho^m sau, cha`ng vu+`a dde^'n thi` dda~ ga(.p ngay co^ chu? nha` ddu+'ng ddo+.i. Na`ng ra^'t dde.p. Cha`ng nho sinh cu'i dda^`u, cha^'p tay xa' nhu+ng na`ng vo^.i khoa't tay no'i :

- To^i dda~ hie^?u y' cha`ng muo^'n no'i gi`. To^i o+? dda^y la^u ba^'t tie^.n, ma` cha`ng cu~ng kho^ng ca^`n pha?i no'i a^n nghi~a gi`. So+? di~, to^i giu'p cha`ng vi` bie^'t cha`ng lo+~ va^.n va` ca?m thu+o+ng ngu+o+`i trong bu+o+'c ddu+o+`ng cu`ng mo+'i ra no^ng no^~i, kho^ng le~ chi' cu?a ngu+o+`i con trai chi.u cu`n nhu.t nhu+ va^.y ma~i sao ?

DDoa.n, na`ng trao cho cha`ng 1 ca'i bo.c ba(`ng gia^'y, no'i tie^'p :

- Nay cha`ng tu+` gia~ ra ddi, to^i xin ta(.ng 1 so^' ba.c va` 1 ca^y thoa va`ng dde^? cha`ng ti`m ca'ch la^.p nghie^.p. 1 nga`y na`o tha`nh dda.t, cha`ng se~ tro+? ve^` que^. Chu+`ng a^'y...

Na`ng bo? lu+?ng lo+`i no'i, la.i qua`y qua~ thoa(n thoa('t ddi.

Cha`ng nho sinh vo^ cu`ng ca?m ddo^.ng.

Theo lo+`i ngu+o+`i ngo.c da(.n do`, cha`ng ca^`n pha?i ta.o la^'y 1 su+. nghie^.p, nhu+ng su+. nghie^.p gi` ? Cha`ng kho^ng duye^n so^' vo+'i ddu+o+`ng co^ng ha^`u khanh tu+o+'ng thi` cha`ng pha?i chuye^?n sang nghe^`. Ba^'t cu+' nghe^` gi` cu~ng to^'t dde.p ca? mie^~n ddu+`ng la`m ddie^`u phi nghi~a. The^' la` cha`ng theo dduo^?i mo^n a^m nha.c.

Tho+`i gian 3 na(m sau, cha`ng dda~ tha`nh ta`i va` la~nh dda.o 1 gia'o phu+o+`ng a^m nha.c. Cha`ng ho+'n ho+?, vui tu+o+i vo^.i quay ve^` que^ xu+a mong ga(.p ma(.t ngu+o+`i a^n nha^n ye^u quy'. Nhu+ng tha?m thay, cha`ng vu+`a dda(.t cha^n ve^` nha` na`ng, thi` gia ddi`nh na`ng ddang la`m dda'm tang cho na`ng. Na`ng vu+`a che^'t trong 1 co+n ba.o bi.nh.

Vo^ cu`ng ddau ddo+'n, cha`ng nha.c si~ ta`i hoa muo^'n ddu+a dda'm tang cho na`ng. Nhu+ng pha?i la`m sao dde^? mo.i ngu+o+`i ddu+`ng bie^'t vie^.c la`m cu?a cha`ng ddo^'i vo+'i con ngu+o+`i dda~ khua^'t. Cha`ng lie^`n xin cha na`ng cho cha`ng ddem phu+o+`ng nha.c cu?a cha`ng dde^'n ddu+a vong linh ngu+o+`i che^'t. Cha`ng sa'ng ta.o 1 ca'i tro^'ng nho? da`i, 2 ma(.t tro^'ng co' ddi'nh 2 na('m co+m nho?, dde^? nha('c la.i 1 ky? nie^.m sa^u xa cao dde.p la` nga`y xu+a, cha`ng da~ cho co+m cha`ng a(n. So+.i da^y tro^'ng treo le^n co^? ba(`ng va?i tra('ng la` cha`ng dde^? tang cho na`ng.

Lu'c ddu+a dda'm cha`ng mang tro^'ng co+m le^n co^?, dde^? tro^'ng na(`m ngang tru+o+'c bu.ng, va^.n du.ng 10 ngo'n tay vo^~ tre^n ma(.t tro^'ng, pha't tha`nh tie^'ng bi ai, tha thie^'t :

- "Ti`nh tang, tang ti`nh ! Ti`nh tang, tang ti`nh !..."

DDo' la` tie^'ng kho'c ke^? ki'n dda'o cu?a cha`ng ddo^'i vo+'i ngu+o+`i ye^u co' 1 ta^m ti`nh cao thu+o+.ng, thanh khie^'t. DDo' la` tie^'ng nu+'c no+? o+? co~i lo`ng cu?a 1 nghe^. si~ ddo^'i vo+'i mo^'i ti`nh dda^`u dda~ tan vo+~, ma` cha`ng chi? co`n mu+o+.n la^'y a^m thanh cu?a "tro^'ng co+m" dde^? tie^~n vong linh na`ng.

Nga`y nay (1974), trong nhu+~ng dda'm tang, ngu+o+`i ta va^~n co`n du`ng "Tro^'ng co+m". Va`, gnu+o+`i ta va^~n co`n ha't "Tro^'ng co+m", nha^'t la` o+? va`i la`ng thuo^.c ti?nh Ba('c Ninh.

Tru'c Mai

Tru'c Mai la` 2 thu+' ca^y trong 4 thu+' ca^y quy' co' nhu+~ng dda(.c ti'nh rie^ng, thu+o+`ng go.i la` Tu+' Qui' (mai, lan, cu'c, tru'c) ma` ngu+o+`i ddo+`i thu+o+`ng ye^u tro.ng va` du`ng chu'ng dde^? la`m bie^?u tru+ng cho nghi~a ba.n be` va` ti`nh vo+. cho^`ng.

Trong ta'c pha^?m DDoa.n Tru+o+`ng Ta^n Thanh cu?a Nguye^~n Du, ddoa.n die^~n ta? lu'c na`ng Kie^`u ba'n mi`nh chuo^.c cha, dda`nh lo^~i u+o+'c vo+'i Kim Tro.ng, na`ng than tho+? co' ca^u :

Tru'c la` 1 loa.i tre, hi`nh da'ng nho? va` thanh ho+n, la' bao gio+` cu~ng xanh tu+o+i, tha^n tha(?ng. Tru'c thu+o+`ng ddu+o+.c vi' vo+'i tu+ ca'ch cu?a ba^.c qua^n tu+? bao gio+` cu~ng giu+~ lo`ng ngay tha(?ng.

Mai co' 2 loa.i : (1) 1 thu+' ca^y mo+, hoa nho? tra('ng (ba.ch mai), va`ng (huy`nh mai). Hoa thu+o+`ng no+? va`o cuo^'i ddo^ng dda^`u xua^n, gio' la.nh trong khi ca'c hoa kha'c kho^ng no+? ne^n hay vi' vo+'i tie^'t tha'o ngu+o+`i qua^n tu+?. La.i vi` hoa no+? ve^` cuo^'i ddo^ng, tru+o+'c ca'c hoa no+? ve^` mu`a xua^n, ne^n la.i vi' vo+'i ngu+o+`i thi ddo^~. (2) 1 thu+' cu`ng loa`i tre, co`n go.i la` bu+o+ng, thu+o+`ng tha^'y o+? vu`ng ru+`ng Thu+o+.ng du Ba('c Vie^.t, to, cu+'ng, tha^n ra^'t tha(?ng ne^n ddu+o+.c du`ng la`m co^.t bu+o+`m hay co^.t nha`. La' bu+o+ng to ne^n co' the^? du`ng dde^? go'i ba'nh. Ca^y bu+o+ng gia` co' hoa, ga^`n gio^'ng bo^ng lau nhu+ng da`i ho+n, ngu+o+`i ta go.i la` bo^ng mai, thu+o+`ng bo' la.i la`m cho^?i, go.i la` cho^?i bo^ng mai. Mai na`y kho^ng pha?i la` ca^y mo+ (1), no+? hoa tra('ng ve^` dda^`u Xua^n. Ma(ng bu+o+ng to va` ma^.p, ngu+o+`i ta go.i la` ma(ng mai. Do ddo' ta co' ca^u ca dao :

hoa(.c trong ca dao "Li'nh thu' nga`y xu+a" :

Va^.y "Tru'c Mai" o+? dda^y chi? ngu+o+`i ba.n ti`nh chung thu?y. Vi` tru'c va` mai (2 loa.i tre) la` gio^'ng ca^y co' ddo^'t tha(?ng lo'ng ngay (tie^'t tha(?ng; tie^'t co' nghi~a dden la` ddo^'t, lo'ng nhu+ ddo^'t tru'c, lo'ng tre); va` suo^'t ddo+`i kho^ng thay ddo^?i ddo^'t, lo'ng a^'y. Ngu+o+`i ta mu+o+.n "tru'c mai" dde^? chi? ngu+o+`i ba.n suo^'t ddo+`i giu+~ ddu+o+.c tro.n tie^'t, kho^ng thay lo`ng ddo^?i da., kho^ng nghi~ quanh co; tre na`y bao gio+` cu~ng tha(?ng ne^n co`n vi' cho ngu+o+`i giu+~ tro.n ddu+o+.c lo+`i the^`.

2 ngu+o+`i the^` bo^`i vo+'i nhau, ngu+o+`i na`y kho^ng giu+~ ddu+o+.c lo+`i the^`, tu+'c la` mang no+. (lo+`i the^`) vo+'i ngu+o+`i kia. Va`, theo thuye^'t lua^n ho^`i cu?a Pha^.t gia'o : ngu+o+`i ma('c no+. kie^'p na`y thi` kie^'p sau pha?i la`m tra^u ngu+.a dde^? tra? ca'i no+. cho ngu+o+`i chu? no+. -- ngu+o+`i giu+~ tro.n lo+`i the^`.

Nhu+ va^.y ca^y tru'c, ca^y mai la` hi`nh dung cho nhu+~ng ngu+o+`i tro.n ddo+`i giu+~ vu+~ng lo`ng ngay tie^'t tha(?ng.

Nhu+ng "Tru'c Mai" co`n co' 1 nghi~a kha'c ho+n, cu~ng kho^ng pha?i la` ca^y tre (bambou) va` ca^y mo+ (arbricotier) hoa(.c ca^y tre (bambou) va` ca^y bu+o+ng, ma` chi'nh do tie^'ng "Mai-Tru'c" dda?o ngu+o+.c, nghi~a la` "Tre la`m mai mo^'i". Tie^'ng "Mai-tru'c" na`y do ddie^?n co' trong sa'ch "Lu+o+~ng ban thu+ vu~ tu`y bu't" nhu+ sau :

O+? cu+?a so^ng Lie^u Khe^, huye^.n Long Mo^n, ti?nh Qua?ng DDo^ng co' 1 ca'i dda^`m te^n la` "DDo^~ phu. dda`m" (nghi~a la` dda^`m dda'nh ddo^' ddu+o+.c vo+.).

Tu+o+ng truye^`n xu+a co' 1 ca^.u va` 1 co^ co`n tre? tra.c tuo^?i nhau, thu+o+`ng ngo^`i cho+i be^n me' dda^`m. 2 ngu+o+`i ra^'t tha^n. Mo^.t ho^m ca? 2 ba?o nhau :

- Chu'ng ta ba^y gio+` cho+i tha^n nhau nhu+ng kho^ng bie^'t co' ddu+o+.c tha^n vo+'i nhau ma~i cha(ng ? DDa^y ro^`i khi lo+'n le^n, ke? no+i ngu+o+`i nga?.

Ca? 2 dde^`u buo^`n. Nhu+ng ro^`i la.i nghi~ ra 1 ca'ch dda'nh ddo^' nhau, che? 1 lo'ng tre ra la`m ddo^i, mo^~i ngu+o+`i ca^`m 1 ma?nh lie^.ng xuo^'ng do`ng nu+o+'c, nguye^`n vo+'i nhau ra(`ng : he^~ 2 thanh tre a^'y ma` tro^i khe'p la.i la`m mo^.t thi` 2 be^n ke^'t la`m vo+. cho^`ng. Co' the^' mo^'i ti`nh tha^n ma^.t, ga^`n gu~i nhau ddu+o+.c ma~i ma~i.

Ca? hai thu+.c ha`nh, qua? nhie^n 2 ma?nh tre tro^i xuo^i va` khe'p lie^`n nhau nhu+ lo'ng tre chu+a che?.

The^' la` 2 co^ ca^.u la^'y nhau la`m vo+. cho^`ng. Va`, dda^`m a^'y co' te^n la` "DDo^~ phu. dda`m". Gio^'ng tre mo.c o+? be^n dda^`m go.i la` "Mai tru'c", nghi~a la` gio^'ng tre la`m mai mo^'i.

DDo+`i Thanh (1644-1909), thi ha`o Khua^'t O^ng So+n co' tho+ vi.nh Mai tru'c ma` Va^n Ha.c Le^ Va(n Ho`e di.ch ra nhu+ sau :

Va`, trong "DDoa.n Tru+o+`ng Ta^n Thanh" (tu+'c "Kie^`u") ddoa.n die^~n ta? ca?nh cu?a Kie^`u lu'c so^'ng dda^`m a^'m vo+'i Thu'c Sinh :

Ca^u "Mo^.t nha` xum ho.p tru'c mai" la` mai tru'c o+? chung nhau, tu+'c la` vo+. cho^`ng xum ho.p, ca(n cu+' va`o ddie^?n ti'ch vu+`a ke^? tre^n.

Ngoa.i ra, lan la` loa.i co? hoa, ra^'t tho+m, cu+' tu+. nhie^n pha`o hu+o+ng, chu+' ngu+?i ga^`n kho^ng tha^'y, ne^n ddu+o+.c cho la` co' tu+ ca'ch. Thu+o+`ng vi' vo+'i nghi~a ba.n be`.

Cu'c la` 1 loa.i hoa no+? ve^` mua` thu, ddo^ng, trong khi nhie^`u ca^y kha'c ve^` mu`a ddo' thi` tie^u so+ chi? mi`nh hoa cu'c tu+o+i dde.p, ne^n thu+o+`ng vi' vo+'i cao si~ co' tie^'t tha'o.

Ve~ ra('n the^m cha^n

VN co' tha`nh ngu+~ "Ve~ ra('n the^m cha^n" ba('t nguo^`n tu+` 1 su+. ti'ch cu?a Ta`u.

Co' 1 su+. ti'ch trong "Quo^'c sa'ch" theo ddo' thi` o+? nu+o+'c So+? co' 1 ngu+o+`i chu? ddem 1 chai ru+o+.u cho ma^'y ngu+o+`i giu+~ nha` cho mi`nh. Ma^'y ngu+o+`i na`y thu+o+ng lu+o+.ng vo+'i nhau ve^` chai ru+o+.u, 1 ngu+o+`i no'i :

- Ne^'u ta^'t ca? chu'ng ta cu`ng uo^'ng thi` ru+o+.u na`y kho^ng ddu?, ne^'u dde^? 1 ngu+o+`i uo^'ng thi` kho^ng bie^'t dde^? cho ai. Ba^y gio+` chu'ng mi`nh thi ve~ 1 con ra('n tre^n ma(.t dda^'t na`y, ai ve~ xong tru+o+'c thi` ngu+o+`i ddo' tha('ng, va` ddu+o+.c uo^'ng chai ru+o+.u na`y.

Ma^'y ngu+o+`i kha'c dde^`u ba(`ng lo`ng. Ho. ba('t dda^`u thi ve~ ra('n tre^n ma(.t dda^'t. 1 ngu+o+`i ve~ xong tru+o+'c tie^n 1 con ra('n tha^.t gio^'ng, be`n ca^`m chai ru+o+.u ddi.nh uo^'ng, nhu+ng nhi`n quanh, tha^'y ma^'y ngu+o+`i kia dang hy' hoa'y ve~ chu+a xong, be`n tay tra'i ca^`m chai ru+o+.u, tay pha?i ve~ the^m va`o con ra('n, vu+`a ve~ xong vu+`a dda('c y' no'i lo+'n :

- To^i ve~ xong tru+o+'c anh, ma` co`n ve~ the^m ca? cha^n cho con ra('n cu?a to^i nu+~a.

Trong khi ngu+o+`i na`y ddang hy' hoa'y ve~ the^m cha^n cho ra('n, thi` 1 ngu+o+`i kha'c ke^u lo+'n le^n la` dda~ ve~ xong ro^`i, be`n nha?y to+'i gia^.t chai ru+o+.u trong tay ngu+o+`i thu+' nha^'t ma` ba?o :

- Xu+a nay ra('n la`m gi` co' cha^n, ta.i sao anh la.i ve~ ra('n the^m cha^n, nhu+ va^.y dda^u co' gio^'ng su+. tha^.t.

No'i xong ngu+o+`i na`y ddu+a chai ru+o+.u le^n uo^'ng ngon la`nh. Ngu+o+`i ve~ ra('n the^m cha^n chi? co`n bie^'t ngo^`i nhi`n ma` uo^'ng nu+o+'c bo.t the`m thuo^`ng.

Tu+` su+. ti'ch tre^n dda^y, ngu+o+`i ddo+`i sau ru't ra tha`nh ngu+~ "Ho.a xa` thie^m tu'c" (ve~ ra('n the^m cha^n), dde^? no'i ve^` tru+o+`ng ho+.p la`m vie^.c kho^ng ho+.p ti`nh ho+.p ly', nhie^`u cho^~ phie^`n phu+'c lo^i tho^i, ma^'t co^ng vo^ i'ch.