Poznato je da se Hercegovina zove
Vojvodstvo Svetoga Save, zato što je
ovaj najveći sin Srpskog naroda i ravnoapostolni Svetitelj Božji bio vladar u
Humskoj Zemlji, a potom i organizator Srpske Pravoslavne Episkopije Zahumsko-Hercegovačke.
(U svojoj povelji Splićanima, izdatoj upravo u vreme vladavine Humskom Zemljom
princa Rastka Nemanjića, oko 1190-2. g., Stefan Nemanja, "sabiratelj svih Srpskih
Zemalja", među kojima su bile i Travunija i Hum, ili Zaholmije=Zahumlje - današnja
Hercegovina, kaže: "Ja veliki župan Nemanja dozvoljavam Splićanima da slobodno
izlaze u moju zemlju, i sina mi Rastka u Humsku zemlju, i sina mi Vukana u Zetu,
i da slobodno trguju, i da im se nikakva nepravda ne dogodi"). Kasniji srpski
vladari u Srpskim Zemljama, uključujućii hercegovačke i bosanske, sa ponosom su
svoju vlast i titule vezivali za ime Svetoga Save. I danas srpsko Zahumlje i
Hercegovina - matične srpske zemlje, i ne samo one, sve svoje biće i crkveno-narodno
bitovanje vezuju za ime i delo Svetoga Save.
Prostori današnjeg Zahumlja i Hercegovine bili su srpski
od vremena doseljavanja Slovena na Balkan. Po svedočenju vizantijskog istoričara
Porfirogenita (X vek), Kekavmena (XI vek) i drugih, osim Srba u "krštenoj
Srbiji" (Raškoj), Srbi su bili i u vizantijskoj temi Dalmaciji (onoj južnoj,
od Kotora do Dubrovnika i do Neretve i Cetine, kao i na Neretvljanskim
ostrvima od Mljeta do Brača). To su bila srpska plemena: Neretljani, Zahumljani,
Travunjani, Konavljani i Dukljani, koji su od doseljavanja pa do Stefana
Nemanje bili uglavnom pod vrhovnom vlašću Vizantije. (Doseljeni Sloveni
u južnoj temi Dalmaciji, većinom Srbi a delom i Hrvati, postepeno su
asimilovali zatečene romanizovane Ilire i Vlahe, koji su već bili pod jakim
Vizantijskim uticajem. Ti starosedeoci su ubrzo primili slovenski jezik i
pismo - glagoljicu pa ćirilicu, koja je od vremena rada na ovim prostorima
učenika Slovenske Braće i u vreme Časlavljeve (927-950. g.) i Samuilove (oko
990-1014. g.) vladavine u ovim krajevima sasvim preovladala, o čemu svedoči
veliki broj do danas sačuvanih ćirilskih natpisa iz X-XII veka po današnjoj
Hercegovini).
Srbi su bili i prvi kneževi u Duklji, Travuniji
(koja je zahvatala prostor oko Trebinja do Ljubinja, Gacka i Onogošta) i u
Humskoj Zamlji (sa sedištem u Stonu na Pelješcu, obuhvatajući Primorje i deo
Popova Polja, teren oko Neretve na sever do Zagore,
a na zapadu do Ljubuškog i Lištice, nekada čak do Cetine, susrećući se i
preplićući sa tamošnjim Hrvatima i prvom hrvatskom državom, u čiji su sastav
Neretvljani delimično ponekad i ulazili). Inače su ovi krajevi bili u sastavu
srpskih država Vlastimira (sredina IX veka) i Časlava (927-950. god.), zatim
cara Samuila i Sv. Jovana Vladimira (X-XI vek), ostajući najčešće pod
upravom lokalnih srpskih kneževa, kao što su bili Veloje i Krajina (zet
Vlastimirov) ili kasnije Desa i Grdan, u Travuniji; Petar Gojniković u
Paganiji (deo Zahumlja i Neretvljanska Krajina) i niz drugih. Kneza Stefana
Vojislava (prva polovina XI veka), koji je vladao od Bojane do Neretve, dakle
Dukljom, Travunijom i Zahumljem, sa sedištem u Stonu na Pelješcu, nešto
mlađi savremenik Kekavmen naziva "Srbin Travunjanin", a njegov sin Mihailo
poznat je kao veliki srpski knez Humski (1055-82. god.) i ktitor crkve
Sv. Mihaila u Stonu, gde će vek i po kasnije, u crkvi Presvete Bogorodice,
Sveti Sava postaviti sedište Humskog episkopa. Veliki Humski knez Miroslav,
rođeni brat Nemanjin, poznat po jednom od najvećih crkveno-narodnih
spomenika visoke hrišćanske pravoslavne kulture i duhovnosti Srpskog naroda
- Miroslavljevo Jevanđelje - započelo je, uz Nemanju i sina mu Rastka-Savu,
viševekovnu vladavinu Nemanjića ovim Srpskim Zemljama, uz, kako rekosmo,
stalnu lokalnu vlast domaćih srpskih kneževa i župana, koja je tradicija
nastavljena i kasnije, pa tako na prostorima današnje Hercegovine imamo
kroz vekove poznatu srpsku humsko-trebinjsku vlastelu, knezove, vojvode,
velikaše i narodne vođe: Viševiće, Radivojeviće, Čihoriće, Ljubibratiće,
Hateljeviće, Popoviće, Sankoviće, Komlenoviće, Preljuboviće, Dražojeviće,
Dobrovojeviće, Kosače, Paštroviće, Mrđenoviće, Stanjeviće, Miloradoviće-Hrabrene,
Vladisavljeviće, Vukaloviće, Zimonjiće. O njima i danas svedoči geografija
i istorija Hercegovine, njihove zadužbine i grobnice. O njima i još drugim
mnogobrojnim Hercegovcima (npr. Petrovićima-Njegošima) moglo bi se dosta
govoriti, ali za Srpsku Hercegovinu i Srbe Hercegovce broj i brojnost nikad
nije bio presudan, pa nije ni danas. Reč je samo o, iako ne isključivom,
ali bitno srpskom karakteru Zahumlja i Hercegovine.
Hercegovina je bila predposlednja Srpska Zemlja
koja je pala pod Turke (1482), a onda nije mirovala tokom ropstva nego se
stalno za oslobođenje dizala na ustanke i borila u ime Krsta sa tri prsta i
u ime pravde i slobode, sa velikim ljudskim, materijalnim i kulturnim žrtvama.
Jedva je prošao vek posle pada Hercegovine, a već je ovde dignut ustanak
(1595-97. god.) pod Mitropolitom Visarionom iz Tvrdoša i vojvodom Grdanom.
U ratovima evropskih hrišćanskih sila sa Turskom: Kandijskom (1645-69) i
Morejskom (1648-99) Hercegovci su bili među prvim braniocima Evrope i
Hrišćanstva, ali su ostavljani na cedilu od zapadnih hrišćana, tačnije rečeno
prepuštani su na milost i nemilost turskim osvetama i zulumima, kao uostalom
i drugi Srbi iz ostalih Srpskih Zemalja. Od početka XVIII veka, kada je
Hercegovački vojvoda Slavuj išao u Rusiju kod Petra Velikog (kod koga je već
bio Hercegovac Sava Vladisavljević), Srpska Hercegovačka plemena su stalno
u borbama i ustancima za oslobođenje, pomažući zatim i Karađorđu u Srbiji
i Svetom Petru Cetinjskom u Crnoj Gori da se Srpstvo oslobodi i ujedini. Ne
jedan hercegovački ustanak i ne jedna "Nevesinjska puška" bili su u Zahumlju
i čitavoj Hercegovini u drugoj polovini XIX veka, ali su Srbi Hercegovci
uglavnom ostajali kraćih rukava, od tzv. hrišćanske Evrope, od pravoslavne
Rusije pa čak i od crnogorskog kneza Nikole. Posle Turaka, na Berlinskom
Kongresu 1878. god., Evropa uz saglasnost Rusije, dala nas je Austro-Ugarskoj
okupaciji, koja se završila poznatim genocidom Srba tokom Prvog svetskog rata
u Bosni i Hercegovini, posebno Mostarskih i Trebinjskih Srba: sveštenik
Vidak Parežanin obešen je 12. avgusta 1914. god. nasred Trebinja. (O ovom
stradanju Hercegovaca opširno piše Spomenica Eparhije Zahumsko-Hercegovačke,
iz godine 1929. koja je posvećena "živim i upokojenim borcima za oslobođenje
i ujedinjenje").
Versajskom Jugoslavijom svi Srbi, a posebno u
Hercegovini i Bosni, bili su veoma oštećeni. O tome je pisao umni srpski pesnik
i diplomata Jovan Dučić, Hercegovac, više puta, posebno u dva navrata: 1929. i
1942. godine. Kakva je izdaja Hercegovine bila sa stvaranjem "Banovine Hrvatske"
zar je potrebno i govoriti, ali to je nezakonito uradilo kraljevsko Namesništvo,
koje nije imalo pravo da menja državno uređenje, i to nisu bile stvarne
granice između Srba i Hrvata u Hercegovini.
Genocid 1941-45. god. od
Hrvatsko-Muslimanskih ustaša i fašista saterao je pola Srpske Pravoslavne
Hercegovine u jame i grobnice, a odnedavno isti srbomrsci nastavljaju da
sa posebnim besom zatiru i same tragove tog genocida, čemu je dokaz rušenje
s infernalnom mržnjom Spomen-crkve Srpskih Novomučenika u Prebilovcima, kao
i svih Spomenika Žrtvama Srpskim iz Drugog svetskog rata: u Hutovu, Gornjem
Hrasnu i svugde gde je stigla njihova soldateska, svejedno da li "regularna"
ili "paravojna". Treba samo videti sa kakvim besom je do temelja razoren
Manastir Žitomislić i Grobnica Monaha Mučenika, zatim Saborna i Stara
Crkva u Mostaru, Čapljinska i Stolačka crkva i još ravno trideset Pravoslavnih
Srpskih hramova na prostoru od Bradine do Metkovića i od Duvna do Glavske
iznad Dubrovnika.
